Распукани фасади, лифтови што работат денес, а утре не, влезови без светло, влажни подруми и покриви што прокапуваат по секој посилен дожд. Така изгледа секојдневието во голем број станбени згради низ земјава. Проблемот одамна не е само во тоа што зградите се стари. Проблемот е што нема пари за нивно одржување, а уште помалку согласност меѓу станарите за тоа кој, кога и колку треба да плати.
Во многу влезови сметката е иста со години. Некои плаќаат редовно, некои повремено, а има и такви што не платиле со месеци. Управителите велат дека слабата наплата е главната причина поради која и најобичните поправки се одложуваат. Се чека да се расипе лифтот, па тогаш се бара мајстор. Се чека да падне дел од фасадата, па тогаш се разговара за санација. Превенција речиси и да нема.
„На хартија сите сакаат чист влез, исправен лифт и безбедна зграда. Кога ќе дојде време да се плати, почнуваат изговорите“, велат управители кои секојдневно се соочуваат со истиот проблем.
Најтешко е во постарите згради, изградени пред неколку децении. Инсталациите се дотраени, покривите бараат сериозна санација, а фасадите веќе не се само естетски проблем, туку и безбедносен ризик. Една поправка на лифт може да чини колку неколкумесечна наплата од целиот влез. Ако половина од станарите доцнат со плаќање, работата застанува.
Познавачите на пазарот за домување велат дека зградите се заеднички имот, но дека многумина сè уште ги гледаат само како сопствен стан и ништо повеќе. Станот е мој, ходникот е ничиј. Тука почнува проблемот.
„Кај нас луѓето често забораваат дека лифтот, покривот, скалите, фасадата и подрумот се дел од вредноста на нивниот стан. Кога зградата пропаѓа, пропаѓа и вредноста на имотот“, објаснуваат експерти за недвижности.
Економистите, пак, предупредуваат дека слабата наплата не е секогаш само прашање на неодговорност. Дел од домаќинствата навистина тешко ги покриваат сите месечни трошоци. Струја, греење, храна, кредити, школување деца. На крај, заедничката сметка за влезот често останува последна. А кога еднаш ќе се натрупа долг, уште потешко се плаќа.
Но, има и друг дел од приказната. Станари кои можат да платат, но не сакаат. Не им се допаѓа управителот, не веруваат дека парите се трошат правилно, се лутат затоа што некој друг не плаќа. И така сите чекаат некој друг да почне прв. Во меѓувреме, зградата старее.
„Нема одржување без доверба. Ако станарите не знаат каде одат парите, отпорот расте. Затоа мора да има јасни извештаи, фактури, состаноци и редовна комуникација“, велат лица што работат со станбени заедници.
Во пракса, состаноците на станари често се сведуваат на кавги. Едни бараат да се менува покривот, други велат дека немаат пари. Некој предлага да се зголеми месечниот надомест, друг веднаш станува од маса. За големи поправки треба согласност, а согласност најтешко се добива кога станува збор за пари.
Проблемот станува уште посериозен со растот на цените на градежните материјали и мајсторските услуги. Она што пред неколку години можело да се поправи за релативно мала сума, денес чини многу повеќе. Управителите предупредуваат дека одложувањето само ја крева крајната цена.
Еден расипан олук може да направи влага во неколку стана. Непоправен покрив може да уништи таван, ѕидови и електрика. Лифт што не се сервисира редовно, еден ден ќе запре. И тогаш нема простор за расправа. Мора да се плати.
Според експертите, решението не е во еднократни акции кога веќе ќе настане штета, туку во редовно, реално и транспарентно одржување. Подобар увид во трошоците, построга наплата, јасни правила за должниците и поголема одговорност на станарите. Без тоа, зградите ќе продолжат да се крпат од денес за утре.
А влезот, колку и да изгледа обично, кажува многу. За зградата, за станарите, за односот кон заедничкото. Сијалица што не свети со недели, скршена врата, лифт со залепено ливче „не работи“. Мала слика, ама добро позната. Премногу позната.
Б.З.М.
