„Мамо, тато, дајте ми 200 денари за на училиште.“
Реченица што секое утро ја слушаат илјадници родители низ Македонија. За многумина таа веќе стана дел од секојдневието, но истовремено буди и едно неизбежно прашање: Кога ние бевме ученици, навистина ли ни требаа толку многу пари?
Повеќето родители што денес ги испраќаат своите деца на училиште пораснаа во време кога 50 денари беа сосема доволни за училишен ден. Со тие пари можеше да се купи тост и сокче, бурек и јогурт или кифла со чоколадно млеко. Ако не се потрошеше сè, знаеше да остане и некој денар за чоколадо или мастика на враќање дома.
Денес приказната е сосема поинаква.
Во голем број училишни бифеа и пекари, една најобична ужина чини меѓу 150 и 200 денари. Тостот одамна не е 30 денари, бурекот ретко каде може да се најде по старите цени, а соковите, јогуртот и останатите производи речиси секоја година поскапуваат. За многу семејства, особено ако имаат две или три деца, само парите за училишна ужина претставуваат значителен месечен трошок.
Но дали навистина денешните деца трошат повеќе?
Одговорот не е толку едноставен.
Лесно е да се каже дека новите генерации се поразгалени и дека бараат повеќе отколку што баравме ние. Но ако ги споредиме цените, ќе видиме дека голем дел од разликата не доаѓа од навиките на децата, туку од променетата вредност на парите.
Во изминатите две децении цените на храната, пијалаците и угостителските услуги значително пораснаа. Инфлацијата, растот на платите, повисоките трошоци за производство и поскапите суровини направија денешните 200 денари да немаат ни приближно иста куповна моќ како тогашните 50. Дополнително на тоа, се промени и самиот начин на живот.
Некогаш поголемиот дел од учениците носеа сендвич од дома, а излегувањето во кафуле беше реткост. Денес многу деца остануваат подолго на училиште поради дополнителни активности, спорт или курсеви, па почесто купуваат ужина. Родителите повеќе работат, имаат помалку време за подготовка на оброк дома, а училишниот ден изгледа сосема поинаку отколку пред дваесет години.
Во меѓувреме се појавија и трошоци што порано речиси и не постоеја. Мобилниот телефон, интернетот, дигиталните претплати, дополнителните часови и спортските активности станаа речиси составен дел од растењето на денешните деца. Сето тоа создава впечаток дека детството станало многу поскапо.
Сепак, носталгијата лесно може да нè измами. Кога ќе се сетиме на нашето детство, најчесто се сеќаваме на тоа колку малку пари сме имале, но поретко се сеќаваме колку биле тогашните плати, какви биле цените и што навистина можело да се купи со тие 50 денари. Денес номиналните износи се многу поголеми, но и речиси секој производ што детето ќе го купи на големиот одмор чини неколкукратно повеќе отколку пред дваесетина години.
Затоа можеби вистинското прашање не е дали денешните деца бараат премногу пари, туку прашањето е колку денес навистина вредат тие пари.
Можеби секоја генерација мисли дека нејзиното детство било поедноставно. Но едно е сигурно, а тоа е дека денешните родители издвојуваат значително повеќе средства само за еден обичен училишен ден отколку што издвојувале нивните родители. А тоа е уште еден показател колку тивко, но длабоко, се променија и животниот стандард и секојдневните трошоци во Македонија.
И затоа, кога следниот пат детето ќе побара 200 денари за училиште, можеби вреди да се потсетиме на нашите 50 денари. Не за да кажеме дека порано било подобро, туку за да сфатиме колку се промениле времињата и колку помалку вредат парите денес.
Б.С.
