Институтот за економски истражувања и политики – Finance Think беше дел од еден голем проек кој е во рамки на пошироката регионална иницијатива за зелена транзиција и индустриска конкурентност во Западен Балкан. Експерти од повеќе области подготвија анализа на политики и јавната дискусија за економските импликации од зелената транзиција, политиките за декарбонизација и Механизмот за јаглеродно гранично приспособување кое е познато како CBAM за регионот. Имено, енергетската транзиција на Македонија веќе не е само еколошко прашање. Таа сè повеќе станува прашање на индустриска конкурентност, продуктивност, одржливост на извозот и долгорочно економско позиционирање во рамки на европскиот пазар.
Овој пресврт е забрзан од неодамнешните случувања во климатската и трговската политика на ЕУ, особено од Механизмот за јаглеродно гранично приспособување CBAM, кој влезе во сила во јануари 2026 година, велат од Finance Think. Иако според Институтот, CBAM најчесто се разгледува пред сè како климатски инструмент, неговите економски импликации за малите отворени економии, каква што е земјава можат да се покажат подеднакво значајни. Меѓу другото, Македонија е особено изложена поради силната трговска зависност од Европската Унија. Околу 80% од извозот на Македонија е насочен кон пазарите на ЕУ, додека извозот опфатен со CBAM во 2025 година изнесуваше околу 478 милиони евра — што претставува приближно 7,7% од извозот кон ЕУ и околу 2,8% од БДП.
„Изложеноста е силно концентрирана во производите од железо и челик, кои учествуваат со околу 78% во вкупниот извоз опфатен со CBAM, проследени со извозот на електрична енергија. Оваа концентрација создава значителна макроекономска и индустриска ранливост, особено за извозно-ориентираните сектори кои се натпреваруваат во рамки на сè подекарбонизирани европски синџири на вредност“, велат од Finance Think.
Истовремено, домашниот електроенергетски сектор веќе поминува низ значителни структурни промени. Според последниот годишен извештај на Регулаторната комисија за енергетика, термоцентралите на јаглен сè уште учествуваа со 35,4% во домашното производство на електрична енергија во 2025 година, додека комбинираните топлинско-електрични централи придонесоа со дополнителни 18,2%. Производството базирано на фосилни горива, според тоа, сè уште учествува со нешто повеќе од половина од вкупното производство на електрична енергија, велат од Finance Think.
Сепак, во последните години значително се забрза експанзијата на обновливата енергија. Соларните фотоволтаични централи учествуваа со 19,3% во производството на електрична енергија во 2025 година, при што производството од сончева енергија се зголеми за 27,8% во однос на претходната година, а од ветер за 32,6%. Обновливите извори на енергија денес претставуваат повеќе од 58% од инсталираните капацитети за производство на електрична енергија во земјата.
„Подеднакво значајно е и темпото на инвестициски раст. Помеѓу 2021 и 2025 година беа изградени повеќе од 1.300 нови централи — претежно соларни објекти — додека бројот на просјумери се зголеми од 918 во 2023 година на речиси 2.000 во 2025 година. РКЕ, исто така, ги издаде првите лиценци во земјата за системи за складирање со батерии интегрирани со фотоволтаични објекти, што ја одразува растечката важност на складирањето и флексибилноста на мрежата во систем со сè поголемо учество на обновливите извори“, се наведува во извештајот.
Според наодите од институтот, овие случувања укажуваат дека земјава постепено се оддалечува од традиционалниот модел базиран на производство на електрична енергија од лигнит. Сепак, транзицијата останува нецелосна и сè покомплексна. Електроенергетскиот систем сè уште во голема мера се потпира на застарени термоцентрали, увозната зависност варира во зависност од хидролошките услови и сезонската побарувачка, а ограничувањата на мрежните капацитети стануваат важно тесно грло за понатамошна интеграција на обновливите извори.
„Енергетски интензивните индустрии остануваат изложени и на нестабилноста на цените на електричната енергија и на идните трошоци за јаглерод. Од економска гледна точка, оваа транзиција не се однесува само на намалување на емисиите. Таа сè повеќе се однесува и на намалување на долгорочните производствени трошоци, подобрување на продуктивноста, привлекување инвестиции и зачувување на извозната конкурентност. Земјите способни да обезбедат достапна и сигурна нискојаглеродна електрична енергија веројатно ќе стекнат предности во идното индустриско производство, додека економиите со одложено приспособување можат да се соочат со растечки трговски и инвестициски притисоци“, стои во изстражувањето.
Регионалната димензија, исто така, добива сè поголемо значење. Според последниот квартален извештај за следење објавен од Енергетската заедница, комерцијално планираната размена на електрична енергија помеѓу Западен Балкан и соседните земји-членки на ЕУ се намали за околу 25% во текот на првиот квартал од 2026 година. Извештајот, исто така, укажува на послаба конвергенција на цените и на зголемени разлики во цените на електричната енергија помеѓу регионот и пазарот на ЕУ, што упатува на зголемена пазарна дивергенција. Јаглеродниот интензитет станува сè поважна детерминанта на пазарната конкурентност и инвестициската привлечност.
„Интеграцијата на пазарот на електрична енергија, индустриската конкурентност и извозните перформанси стануваат длабоко испреплетени. Без понатамошна декарбонизација на производството на електрична енергија и поблиско усогласување со рамките на ЕУ за цена на јаглеродот, домашните производители можат сè повеќе да се соочуваат и со директни трошоци поврзани со CBAM и со пошироки притисоци врз конкурентноста преку европските синџири на вредност“, стои во анализата.
Ова создава важен предизвик за политиките бидејќи сегашната индустриска рамка на земјата беше дизајнирана под многу поинакви услови. Индустриската стратегија 2018–2027 претходи на забрзувањето на зелената индустриска политика на ЕУ, енергетската криза од 2021–2022 година и воведувањето на CBAM. Иако стратегијата беше фокусирана на раст на продуктивноста, технолошко надградување и развој на извозот, конкурентната средина во рамки на Европа фундаментално се промени од нејзиното усвојување.
Денес, индустриската конкурентност сè повеќе зависи не само од трошоците за работна сила и инвестициските поттици, туку и од пристапот до достапна нискојаглеродна електрична енергија, усогласеноста со стандардите за одржливост, капацитетите за сметководство на јаглерод и учеството во интегрирани зелени синџири на вредност.
Подеднакво важни ќе бидат прилагодувањето на пазарот на труд и политиките за преквалификација, особено во регионите зависни од јаглен, каде транзицијата носи пошироки социо-економски импликации. Транзицијата неизбежно ќе создаде трошоци за приспособување, но исто така може да создаде можности за индустриско надградување, технолошка модернизација и интеграција во новите нискојаглеродни синџири на вредност. Трошоците на одложеното приспособување можат да станат сè позначителни.
Проценките на Светската банка укажуваат дека, според идните сценарија за примена на CBAM, компаниите од Земјава на крајот би можела да се соочи со годишни трошоци за јаглеродно приспособување во износ од 100 до 170 милиони евра, доколку домашните механизми за декарбонизација и за формирање цена на јаглеродот останат недоволно усогласени со рамките на ЕУ. Во овој контекст, зелената индустриска политика веќе не треба да се гледа првенствено како долгорочна еколошка амбиција. Таа сè повеќе станува среднорочен услов за конкурентност. Темпото со кое Македонија ги усогласува индустриската политика, реформата на пазарот на електрична енергија и напорите за декарбонизација, на крајот може да ја обликува не само енергетската транзиција на земјата, туку и нејзината идна позиција во рамки на европските индустриски и трговски мрежи.
И.П
