Македонија не е земја во која луѓето лесно зборуваат дека не им е добро.
На работа се молчи, дома се трпи, во друштво се глуми дека „се е во ред“. Пред лекар се оди кога веќе не се може. А кога телото и главата ќе почнат да попуштаат, многумина не бараат разговор, одмор или системска поддршка, туку најбрзо решение е апче за смирување.
Дијазепам. Лексилиум. Хелекс. Антидепресиви. Таблети за спиење. Таблети за анксиозност. Таблети за да се издржи денот.
Не е проблемот во тоа што овие лекови постојат. Напротив, кога се правилно препишани и контролирани од лекар, тие можат да бидат неопходна терапија. Проблемот е кога стануваат замена за разговор, замена за одмор, замена за психолошка помош и замена за здраво работно и семејно опкружување.
Бројките покажуваат дека Македонија има сериозен проблем со употребата на лекови за смирување и третман на анксиозност и депресија. Но зад бројките стои уште поголемо прашање: Што се случува со луѓето?
Над 9.000 кутии дијазепам дневно
Според објавени податоци базирани на анализи на Фондот за здравствено осигурување, граѓаните во Македонија купуваат над 9.000 кутии дијазепам дневно, а во одредени денови побарувачката достигнува и над 15.000 кутии. Во 2020 година биле издадени околу 1,3 милиони рецепти за дијазепам, што е за околу 450.000 повеќе од 2014 година.
Тоа не значи дека 1,3 милиони различни луѓе пијат дијазепам. Еден пациент може да добие повеќе рецепти во текот на годината. Но сепак, бројката покажува колку овој лек е длабоко присутен во секојдневието.
Дијазепамот не е маргинален лек. Напротив, според истите податоци, тој е меѓу најкористените лекови во земјата, веднаш зад лековите за хронични состојби како висок притисок и дијабетес.
Тоа е силен сигнал.
Не зборуваме само за поединечни случаи. Зборуваме за општествена слика.
Антидепресивите исто така растат
Паралелно со лековите за смирување, расте и употребата на антидепресиви. Според податоци пренесени од ФЗО, во една година биле евидентирани над половина милион рецепти за антидепресиви, за кои биле потрошени над 1,5 милион евра.
Тука треба да се направи важна разлика.
Растот на антидепресивите не мора секогаш да биде негативен знак. Дел од експертите сметаат дека тој може да значи и поголема свесност за менталното здравје, повеќе луѓе што бараат помош и помалку стигма околу депресијата.
Но кога растат и антидепресивите и лековите за смирување, а во исто време во општеството речиси и да нема доволно отворен разговор за менталното здравје, тогаш прашањето станува пошироко.
Дали конечно почнуваме да се лекуваме?
Или само сè потешко го поднесуваме секојдневието?
Што се бензодиазепини и зошто се ризични?
Дијазепамот, бромазепамот и алпразоламот припаѓаат во групата бензодиазепини. Тоа се лекови што се користат за анксиозност, напнатост, несоница, панични напади и други состојби.
Тие можат брзо да помогнат. Токму затоа луѓето често ги доживуваат како „спас“.
Но тука е и ризикот.
Бензодиазепините не се лекови што треба да се користат лесно, долго и без контрола. При подолга употреба може да се развие навика, толеранција и зависност. Тоа значи дека човек со тек на време може да има чувство дека не може да заспие, да оди на работа, да вози, да разговара или да функционира без таблетата.
Тогаш лекот веќе не е само терапија.
Станува потпора без која човекот се плаши да го помине денот.
Зошто Македонија толку посегнува по апчиња?
Најлесно е да се каже дека луѓето се „навикнале“ на лекови. Но тоа е премногу површно.
Зад честата употреба на лекови за смирување обично стојат многу подлабоки причини.
Финансиски притисок, ниски плати, кредити, несигурна работа, семејни проблеми, грижа за деца и родители, притисок од раководители, лоша комуникација на работното место, страв од отказ, мобинг што никој не го пријавува, хроничен замор, несоница, чувство дека човек нема каде да ја каже вистината.
Во земја во која луѓето често велат „молчи, има и полошо“, менталниот товар ретко излегува на површина. Тој се складира. Ден по ден. Година по година.
И на крај, телото почнува да наплаќа.
Работното место како тивок извор на анксиозност
Една од најпотценетите причини за анксиозност е работното место. Не секој стрес доаѓа од големи проблеми, понекогаш доаѓа од секојдневно премолчување.
Кога вработен со години трпи неправда, а молчи.
Кога не смее да каже дека таргетите се нереални.
Кога раководителот го понижува пред колеги.
Кога од него се бара да биде достапен и после работно време.
Кога секој состанок почнува со вина, а не со решение.
Кога луѓето одат дома уморни, но не од работа, туку од атмосфера.
Тогаш проблемот не е само индивидуален. Тоа е организациски проблем.
Многу компании сакаат продуктивни луѓе, но не создаваат здрава средина. Сакаат резултати, но не мерат исцрпеност. Сакаат лојалност, но не градат доверба. Сакаат дисциплина, но понекогаш произведуваат страв.
А стравот, кога трае долго, не исчезнува сам од себе.
Тој се претвора во несоница, напнатост, притисок во градите, главоболки, раздразливост и потреба човек некако да се „смири“.
Не е срамота да се побара помош
Во Македонија сè уште постои стигма околу психијатар, психолог и терапија.
Ако некој оди на кардиолог, тоа е нормално.
Ако оди на ортопед, нормално.
Ако оди на стоматолог, нормално.
Но ако оди на психолог или психијатар, често се шепоти.
Токму таа стигма ги тера луѓето да бараат помош тивко, преку таблети, без да зборуваат за причината.
Но менталното здравје не е слабост. Анксиозноста не е каприц. Депресијата не е мрза. Несоницата не е секогаш „премногу размислување“.
Тоа се состојби што бараат сериозен пристап.
Апчето може да помогне, но не секогаш го решава проблемот
Лекот може да биде потребен. Во многу случаи е неопходен. Но ако човек секој ден пие лек за да издржи работна средина што го уништува, проблемот не е само во човекот.
Ако пие лек затоа што нема пари за основни потреби, проблемот не е само медицински.
Ако пие лек затоа што со години живее во страв, тишина и притисок, тогаш апчето ја намалува болката, но не ја отстранува причината.
Затоа разговорот за дијазепам и антидепресиви не смее да биде само разговор за фармација.
Тоа е разговор за начинот на живот.
За работната култура.
За економската несигурност.
За семејната поддршка.
За здравствениот систем.
За тоа колку сме навистина подготвени да прашаме некого: „Како си?“ и да го слушнеме одговорот.
Што може да направи секој човек?
Прво, никој не треба самоволно да почнува или прекинува терапија. Особено не лекови за смирување и антидепресиви. Секоја промена треба да биде со лекар. Но секој може да направи неколку важни чекори.
Да провери дали лекот го зема по препорака или по навика.
Да разговара со матичен лекар.
Да побара психијатар или психолог кога чувствува дека не може сам.
Да не зема лекови од друг човек.
Да не меша лекови со алкохол.
Да не го нормализира секојдневното чувство на паника.
Да не прифаќа работна средина што трајно го уништува здравјето како „нормална“.
И најважно од се, да не се срами.
Што треба да направат институциите и компаниите?
Ако бројките за лекови растат, одговорот не може да биде само „луѓето да внимаваат“. Потребна е поширока реакција. Повеќе психолошка поддршка во примарното здравство. Подобра контрола на долгорочно препишување бензодиазепини. Повеќе јавни кампањи за ментално здравје.
Работодавачи што сериозно ќе го третираат burnout. Механизми против мобинг. Едукација на менаџери за комуникација, притисок и тимска култура. Повеќе достапни психолози. И конечно, помалку стигма.
Затоа што ако цело општество се смирува со таблети, тогаш проблемот не е само во таблетите. Проблемот е во тоа што премногу луѓе немаат друг начин да се смират.
Македонија не треба да води војна против лековите. Лековите се потребни. За многу луѓе тие се спас, стабилизација и почеток на враќање во нормален живот.
Но Македонија мора да почне сериозно да зборува за причините поради кои толку многу луѓе имаат потреба од нив.
Зад секој рецепт има човек.
Некој што не спие.
Некој што трпи притисок.
Некој што се плаши.
Некој што не може да каже дека не може повеќе.
Некој што функционира само затоа што мора.
Затоа ова не е само здравствена тема. Ова е економска, работна, семејна и општествена тема.
Ако бројките за дијазепам и антидепресиви нешто ни кажуваат, тоа е дека многу луѓе во Македонија не се „слаби“.
Тие се премногу долго оставени сами да бидат силни.
Б.С.
