Во многу ресторани и кафулиња низ земјава летово најтешко се наоѓа токму човекот што треба да ја донесе нарачката или да ја подготви храната. Масите ги има. Гостите ги има. Менито стои на маса. Но зад шанкот и во кујната, сè почесто, фали народ.
Угостителите велат дека проблемот не е нов, но годинава се чувствува посилно. Дел од келнерите, готвачите, шанкерите и помошниот персонал уште во мај заминале на сезонска работа во Хрватска, Црна Гора, Грција, Словенија или на бродови. Таму платите се повисоки, сместувањето често е обезбедено, а бакшишот, како што велат самите работници, може да биде поголем од цела домашна плата.
„Кај нас човек ќе работи цел месец, ќе се изнамачи и на крај ќе брои дали му стигнува за сметки. Надвор барем знае зошто трпи“, вели еден угостител кој веќе неколку недели бара келнер за локал што работи во две смени.
Во огласите се нудат плати повисоки од порано, но интересот не е како што очекувале газдите. Некои бараат келнери со искуство, други веќе не прашуваат многу. Само да има човек. Да дојде навреме, да знае да комуницира со гости и да не исчезне по три дена. И тоа станува луксуз.
Познавачите на пазарот на трудот велат дека угостителството ја плаќа цената на долгогодишното потценување на работникот. Не станува збор само за плата. Станува збор и за работно време, слободни денови, однос на газдите, пријавување на реална плата и сигурност.
„Работникот не бега само поради пари. Бега и од хаос. Ако не знае кога е слободен, ако секој викенд е на работа, ако празник му е најтежок ден во неделата, тогаш првата шанса за заминување ќе ја искористи“, објаснуваат економисти.
Најголем удар трпат помалите локали. Големите ресторани и хотелите некако се снаоѓаат, со подобри понуди, со вработени од други градови, па и со сезонци од соседството. Малите кафулиња, семејните ресторани и локалните сендвичарници немаат таков простор. Ако фали еден готвач, се менува целата смена. Ако фалат двајца келнери, гостите чекаат подолго, нервозата расте, а прометот паѓа.
„Не можеш да отвориш тераса ако немаш кој да ја служи. Џабе убав простор, џабе нови маси, ако гостите чекаат по дваесет минути за кафе“, велат угостители.
Дел од сопствениците веќе кратат работно време. Некои затвораат еден ден во неделата, иако порано работеле без пауза. Други го скратиле менито, па наместо десетина јадења нудат само она што кујната може да го издржи. Во некои локали газдите сами влегуваат во смена. Еден ден се на каса, друг ден носат тацна, трет ден мијат чаши. Нема многу избор.
Економистите предупредуваат дека ова не е само проблем на угостителите, туку симптом на поширока состојба. Ако младите луѓе гледаат дека за три месеци надвор можат да заработат колку дома за цела година, тешко дека ќе останат да работат за минимална плата и ветувања.
„Пазарот е суров, но јасен. Работникот оди таму каде што трудот му вреди повеќе. Ако домашните работодавачи не го разберат тоа, секоја сезона ќе почнува со истата реченица: нема луѓе“, велат познавачите.
Проблемот веќе се гледа и кај гостите. Услугата е побавна, персоналот е поизморен, а нервозата полесно избива. Некој ќе каже дека келнерите станале пребирливи. Друг ќе каже дека газдите доцна се сетиле дека без луѓе нема бизнис. Вистината, како и обично, е на маса, меѓу празната чаша и сметката што чека да биде донесена.
Летото ќе помине. Сезонците ќе се вратат, барем дел од нив. Но прашањето ќе остане исто и наесен. Кој ќе работи во кујна, кој ќе служи на тераса и колку навистина вреди човекот што цел ден стои на нозе за туѓиот ручек да стигне топол.
Б.З.М.
