Двајца луѓе влегуваат во иста банка. Едниот излегува со кредит, другиот со депозит. На прв поглед и двајцата користат финансиска услуга. Но реалноста е дека тие се наоѓаат на две сосема различни страни од истиот финансиски систем.
Првиот ќе плаќа камата. Вториот ќе добива камата.
Оваа разлика изгледа едноставна, но токму во неа се крие една од најголемите финансиски поделби во модерното општество. Не поделбата помеѓу луѓето што работат и оние што не работат. Не поделбата помеѓу јавниот и приватниот сектор. Туку поделбата помеѓу луѓето кои плаќаат за да користат пари и луѓето кои заработуваат затоа што веќе имаат пари.
За поголемиот дел од граѓаните парите се нешто што се заработува. Секое утро стануваат, одат на работа, ги исполнуваат своите обврски и на крајот од месецот добиваат плата. Тоа е моделот на кој функционира огромен дел од светот. Времето се заменува за пари.
Но постои и друг модел.
Кај него парите почнуваат да работат сами за себе.
Човек кој има заштеда во банка добива камата. Некој што поседува стан добива кирија. Некој што има акции може да добие дивиденда. Сопственик на деловен простор добива закупнина. Инвеститор добива принос.
Во сите овие случаи приходот не доаѓа од дополнителни часови работа. Доаѓа од капитал.
Токму тука почнува разликата која со текот на времето станува сѐ поголема.
Замислете двајца луѓе кои заработуваат слично во своите дваесетти години. Првиот живее од плата до плата. Секој неочекуван трошок го решава со кредитна картичка, дозволено пречекорување или краткорочен заем. Вториот успева да тргне дел од парите на страна. На почетокот разликата меѓу нив е речиси незабележлива.
По неколку години, првиот плаќа камати за автомобил, за мебел или за претходни обврски. Вториот веќе има одредена заштеда која почнува да носи дополнителен принос. Разликата која некогаш била мала почнува да расте.
По десет години тие двајца луѓе повеќе не се во иста позиција.
Не затоа што едниот работел повеќе од другиот.
Туку затоа што едниот плаќал за користење пари, а другиот заработувал од поседување пари.
Во Македонија оваа разлика можеби е помалку видлива отколку во некои развиени земји, но нејзиното влијание е исто толку реално. Илјадници граѓани секој месец плаќаат камати на кредити. Истовремено, други илјадници добиваат приходи од депозити, недвижности или инвестиции.
Интересно е што повеќето луѓе не размислуваат на овој начин. Кога некој ќе купи стан за издавање, околината најчесто го гледа како сопственик на недвижност. Ретко кој го гледа како човек кој купил финансиски инструмент што генерира приход. Кога некој има депозит, околината го гледа како штедач. Ретко кој го гледа како човек чии пари произведуваат нови пари.
Можеби токму затоа толку многу луѓе остануваат заробени во циклусот на постојано работење без вистинско финансиско напредување.
Повеќето финансиски совети се фокусираат на тоа како да заработите повеќе. Да побарате покачување. Да смените работа. Да најдете дополнителен извор на приходи.
Сето тоа е важно.
Но ретко се поставува прашањето како да се премине од групата што плаќа камати во групата што добива камати.
Тоа не се случува преку ноќ. Не се случува ниту со магични инвестиции и брзи збогатувања кои често се рекламираат на интернет. Најчесто започнува многу досадно и многу обично. Со создавање навика да се трга мал дел од приходите на страна.
Проблемот е што тоа е многу потешко отколку што звучи.
Во време кога храната, сметките, горивото и домувањето земаат сѐ поголем дел од буџетот, штедењето за многу семејства изгледа како луксуз. Голем дел од граѓаните не земаат кредит затоа што сакаат. Го земаат затоа што немаат друг избор.
И токму тука лежи најголемата иронија на финансискиот систем.
На луѓето на кои најмногу им требаат пари, тие најчесто им се најскапи.
Човек со стабилна заштеда може да преговара за подобри услови, да добие поповолни камати и да избира помеѓу различни опции. Човек кој има итна потреба од средства ретко има таков луксуз. Тој мора да прифати што е достапно во моментот.
Затоа финансиската нееднаквост често не започнува со огромна разлика во приходите. Започнува со мала разлика во можноста да се акумулира капитал.
Кога еднаш ќе се создаде капитал, тој почнува да создава нов капитал.
Кога нема капитал, секоја поголема потреба најчесто значи ново задолжување.
Тоа не значи дека сите богати луѓе станале богати благодарение на камати и инвестиции. Ниту дека сите сиромашни остануваат сиромашни поради кредити. Реалноста е многу посложена.
Но едно правило останува речиси секогаш точно.
Во првите фази од животот повеќето луѓе работат за пари.
Во подоцнежните фази, најуспешните се обидуваат парите да работат за нив.
Разликата помеѓу тие два света изгледа мала кога се гледа од ден на ден. Но кога ќе се погледне период од десет, дваесет или триесет години, таа разлика станува огромна.
Можеби затоа најважната финансиска лекција не е како да заработиме повеќе следниот месец. Туку како постепено да стигнеме до моментот кога дел од нашите приходи повеќе нема да зависат исклучиво од часовите што сме ги поминале на работа.
Бидејќи вистинската финансиска разлика не е помеѓу луѓето што имаат висока и ниска плата.
Туку помеѓу луѓето што постојано плаќаат за користење пари и луѓето што успеале да создадат доволно капитал за парите да почнат да работат за нив.
Бранко Стојкоски
