Јагнешкото месо на тезга и во месарница одамна не е евтина храна. За многу семејства стана празничен трошок, нешто што се купува поретко и внимателно. Но, додека потрошувачот плаќа околу 500 денари за килограм, сточарот кој го одгледал јагнето, го хранел, го чувал и ризикувал со целото производство, добива околу 240 денари за килограм жива мера. Тука некаде се губи логиката. Или, поточно, тука почнува проблемот.
На хартија, сите имаат објаснување. Транспорт, колење, обработка, маржи, трошоци за струја, работници, закуп, даноци. Никој не вели дека месото од трло до витрина стигнува без трошок. Но прашањето е друго. Колку од тие 500 денари навистина се трошок, а колку се простор за заработка во синџирот што стои меѓу сточарот и купувачот?
Сточарите велат дека сметката не излегува.
„Не може јас цела година да се мачам со стадото, да плаќам храна, ветеринар, работна рака и на крај некој друг да ја земе разликата. Ако јагнешкото на рафт е 500 денари, тогаш и откупната цена мора да биде достоинствена“, велат одгледувачи на овци.
Според познавачите на пазарот, најголемиот притисок паѓа токму врз примарниот производител. Тој нема многу простор за преговарање. Јагнето не може да чека со недели додека цената стане подобра. Храната се троши секој ден, трошоците растат, а откупувачите добро го знаат тоа. Кога сточарот ќе биде притиснат до ѕид, цената станува диктат, не договор.
„Во ваков систем најслаб е оној што произведува. Тој нема ладилник, нема сопствена кланица, нема пазарна моќ и нема време да чека. Затоа прифаќа цена што често не ја покрива реалната мака“, оценуваат агроекономски аналитичари.
Потрошувачот, пак, гледа друга слика. Доаѓа во месарница, ја гледа цената и се чуди како јагнешкото стана луксуз. За просечно семејство, неколку килограми месо веќе не се ситна набавка. Тоа е сериозна ставка во домашниот буџет. И тука се создава чудна ситуација: сточарот незадоволен, купувачот незадоволен, а цената висока. Некој, очигледно, сепак добро поминува.
Проблемот не е само во една сезона, ниту само во една цена. Јагнешкото е пример за поголема болест на домашното земјоделство. Производителот е оставен сам, без доволно организиран откуп, без силни здруженија и без јасна контрола на маржите во синџирот. Кога ќе дојде време за продажба, сите зборуваат за пазарна економија. Кога ќе се спомнат субвенции, тогаш сите се сеќаваат дека без сточарство нема село.
„Ако продолжи вака, млад човек нема да чува овци. Нема логика да влезе во работа во која работиш секој ден, а не знаеш дали ќе излезеш на нула“, велат познавачи на сточарството.
И тука е најопасниот дел. Не е проблем само што денес јагнето се откупува евтино. Проблем е што утре може да нема кој да го произведува. Селата се празнат, стадата се намалуваат, работна рака нема, а трошоците не прашуваат дали цената на откуп е фер. Концентратот, сеното, горивото, ветеринарните услуги, сè оди нагоре. Само цената кај производителот секогаш некако мора да биде „пазарна“.
Државата не може вечно да ја гледа оваа приказна од страна. Ако има огромна разлика меѓу откупната и продажната цена, тогаш мора да се види каде завршува таа разлика. Не со празни прес-конференции, туку со конкретна проверка на синџирот. Од фарма, преку кланица, до месарница. Колку чини секој чекор и кој колку заработува.
Бидејќи ова вака не личи на здрав пазар. Личи на систем во кој трудот е евтин, ризикот е кај сточарот, сметката е кај граѓанинот, а ќарот некаде помеѓу. И сè додека јагнешкото се продава по 500 денари, а јагнето се зема по 240 денари жива мера, прашањето ќе остане исто: кој ја јаде разликата?
Б.З.М.
