На прв поглед, нивата изгледа како и секоја друга. Земја, тревки, по некој сув корен, траги од трактор. Но, кога земјоделецот ќе ја земе грутката в рака, веднаш знае дека нешто не е во ред. Почвата е тврда, белузлава на површината, а растението што никнало не личи на култура од која ќе се живее. На солените ниви сè потешко расте пченица, јачмен, пченка или зеленчук. Наместо тоа, се појавуваат диви, жилави, често и токсични растенија, кои само ја потврдуваат лошата состојба на земјата.
Халоморфните почви, односно почвите со зголемена содржина на соли, веќе не се тема само за агрономски расправи. Тие се реален проблем за земјоделците. Таму каде што солта ќе ја преземе земјата, приносот паѓа, коренот се мачи, а растението останува ситно и слабо. Понекогаш цела парцела изгледа како да е исцрпена до крај.
„Кога еднаш ќе почне засолувањето, тоа не се решава со едно орање или со една сезона повеќе дожд. Тоа е процес што бара време, пари и знаење“, велат познавачите на почвената проблематика.
Причините не се секогаш исти. Некогаш станува збор за природна појава, особено во пониски терени каде што подземните води се блиску до површината. Но, често проблемот го создава и човекот. Неправилно наводнување, лоша дренажа, користење вода со повисока минерализација, претерано ѓубрење и запуштени канали. Сè тоа, година по година, остава трага.
Солта не исчезнува. Се таложи.
Највидливиот знак е белата кора на површината. Земјата изгледа како да е попрскана со прашок. Но, вистинската штета е подлабоко. Коренот не може нормално да зема вода, иако влагата можеби ја има. Растението буквално жеднее во влажна почва. Звучи нелогично, ама земјоделците тоа добро го знаат. Вода има, живот нема.
„На таква нива прво мислиш дека семето е лошо. Потоа мислиш дека времето не погодило. На крај сфаќаш дека проблемот е во самата земја“, објаснуваат земјоделци кои се соочиле со вакви парцели.
Дополнителна опасност е појавата на растенија што подобро поднесуваат сол, но не се добредојдени во земјоделското производство. Некои од нив се непожелни плевели, а дел може да бидат и токсични за добитокот ако завршат во сточна храна. Тука веќе проблемот не е само агрономски, туку и економски. Една заразена или запуштена парцела може да стане товар за цело стопанство.
Експертите предупредуваат дека халоморфните почви не треба да се третираат како „лоша земја“ што треба да се напушти. Напротив, тие бараат правилен пристап. Најважна е анализата на почвата. Без лабораториски податоци, земјоделецот работи напамет. А напамет, велат агрономите, најчесто се губат пари.
„Не може секоја солена почва да се третира исто. Некои бараат испирање, некои дренажа, некои органска материја, а некои комбинација од повеќе мерки“, посочуваат агрономи.
Една од најчестите препораки е подобрување на одводнувањето. Ако водата стои, солите остануваат блиску до коренот. Потребни се чисти канали, правилен наклон, а во некои случаи и посериозни системи за дренажа. Таму каде што има можност, се користи и контролирано испирање на солите со квалитетна вода. Но, тоа не е едноставна операција. Ако се направи погрешно, може да се создаде уште поголем проблем.
Органската материја е уште еден важен сојузник. Шталско ѓубре, компост, зелено ѓубрење, растителни остатоци. Сето тоа ѝ помага на почвата да ја врати структурата. Земјата станува попропустлива, полесна за обработка и поспособна да задржи живот. Не веднаш, не преку ноќ. Но, полека се менува.
Некои земјоделци се обидуваат и со култури што подобро поднесуваат сол. Јачменот, некои фуражни култури и одредени треви можат да бидат преодна опција додека почвата се подобрува. Но, тоа не значи дека проблемот е решен. Тоа е само начин нивата да не остане празна.
Најголемиот ризик е игнорирањето. Кога првите знаци ќе се премолчат, кога белата кора ќе се гледа како „ништо страшно“, кога приносот ќе падне, а земјоделецот ќе продолжи со истата пракса, тогаш почвата тивко пропаѓа. А земја што еднаш ќе се расипе, тешко се враќа.
Халоморфните почви се предупредување дека модерното земјоделство не зависи само од семето, механизацијата и субвенциите. Зависи и од тоа колку ја разбираме земјата под нозете. Таа не зборува гласно. Но, кога ќе побели од сол и кога на неа ќе почнат да растат растенија што никој не ги посеал, пораката е јасна.
Нивата бара помош.
Б.З.М.
