Македонскиот пензиски систем сè потешко дише. Не затоа што пензионерите земаат многу, туку затоа што работници има сè помалку, а пензионери сè повеќе. Во идеална слика, двајца вработени треба да работат за еден пензионер да може редовно да зема пензија. Кај нас таа сметка одамна не излегува чисто. И тука почнува проблемот што не се гледа веднаш на шалтер, ама се чувствува секој месец во буџетот.
Пензијата не паѓа од небо. Таа се полни од придонесите што ги плаќаат работниците и фирмите. Колку повеќе вработени, толку посилен фонд. Колку помалку луѓе на платен список, толку поголема дупка. Просто е. Болно просто.
Економистите велат дека пензискиот систем е под силен притисок, бидејќи Македонија има слаба демографија, иселување на млади луѓе и голем број работници кои или работат за ниски плати или се дел од сивата економија.
„Не е проблем само бројот на пензионери. Проблем е што нема доволно стабилни, добро платени работни места од кои редовно се плаќаат придонеси“, велат економски аналитичари.
Тоа значи дека еден работник со минимална или ниска плата не може да го носи товарот како работник со солидна плата. На хартија тој е вработен. Во фондот, сепак, влегуваат малку пари. А пензиите мора да се исплатат. Секој месец. Без одлагање.
Познавачите на системот објаснуваат дека пензискиот фонд со години зависи од државниот буџет. Тоа не е новина, но станува сè потешко. Дел од парите за пензии не доаѓаат само од придонеси, туку и од буџетски трансфери. Со други зборови, државата постојано дополнува за системот да не закочи.
„Кога фондот не може сам да се покрие, разликата ја плаќа буџетот. А буџетот го полнат сите граѓани, преку даноци, ДДВ, акцизи и други давачки“, велат експерти за јавни финансии.
Во пракса, тоа значи дека пензиите не се само прашање на пензионерите. Тие се прашање и на работниците, и на фирмите, и на младите кои размислуваат дали да останат во земјава. Ако млад човек замине во Германија, Словенија или Хрватска, тој таму плаќа придонеси. Не тука. Македонија губи работник, губи данок, губи придонес. А утре фондот пак треба да исплати пензија.
Најтешка е сликата во помалите градови. Таму често има повеќе пензионери отколку млади луѓе на улица во работен ден. Кафулињата наутро се полни со луѓе во пензија, а фабриките и дуќаните бараат работници. Некои не можат да најдат, други не можат да платат повеќе. И кругот се врти.
Економистите предупредуваат дека ова не се решава со една одлука или со едно покачување на пензиите. Потребни се повеќе вработувања, повисоки плати, помалку работа на црно и посилен приватен сектор. Без тоа, секое ново зголемување на пензиите ќе биде политички популарно, но финансиски тешко.
„Ако нема раст на платите и бројот на осигуреници, секое зголемување на пензиите ќе мора да се покрива од буџетот. Тоа не може бесконечно“, велат економистите.
Пензионерите, од друга страна, велат дека и сегашните пензии тешко стигнуваат до крајот на месецот. Сметки, лекови, храна, помош за внуци. Малку останува. Затоа секоја дебата за стабилноста на фондот лесно се претвора во кавга, како некој да сака да им земе од џебот. А работата не е во тоа.
Работата е што системот мора да има од каде да земе за да може да даде.
Ако за еден пензионер треба да работат двајца вработени, Македонија мора да си го постави наједноставното прашање: каде се тие двајца работници? Во земјава, во странство, на минималец, на црно или воопшто ги нема?
Од одговорот на тоа прашање зависи дали пензијата ќе биде сигурна исплата или секој месец ново крпење на истата стара дупка.
Б.З.М.
