Една крава во Словенија, според споредбите што ги изнесуваат сточарите, носи поддршка што може да стигне и до 2.000 евра. Кај нас, велат тие, за истото грло често се зборува за суми од неколку илјади денари, во некои случаи околу 2.500 денари. Разликата не е мала. Таа е огромна. И токму во таа разлика, според познавачите на земјоделството, се гледа зошто едно село во Европа живее од фарма, а македонското село сè почесто живее од пензија, печалба и празни штали.
Сточарството кај нас одамна не е само прашање на љубов кон животните или семејна традиција. Тоа е пресметка. Секој ден. Колку чини добиточната храна, колку струјата, колку ветеринарот, колку работната рака, ако воопшто ја има. И на крајот, колку државата го гледа производителот како некој што треба да преживее или како некој што треба да произведува.
„Со 2.500 денари не се чува крава. Тоа не е помош за фарма“, велат познавачи на состојбите во сточарството.
Според нив, проблемот не е само во висината на субвенциите, туку и во тоа што поддршката кај нас многу често доаѓа доцна, со многу услови, со бирократски товар и без јасна развојна логика. Фармерот не знае дали ќе инвестира, дали ќе купи уште две грла, дали ќе ја прошири шталата, дали ќе земе кредит. А без сигурност, нема производство. Има само преживување.
Економистите со кои разговаравме велат дека Македонија со години ја третира земјоделската поддршка повеќе како социјална исплата отколку како економска политика. Пари се делат, но прашањето е што се добива за тие пари. Повеќе млеко? Повеќе домашно месо? Повеќе млади луѓе во селата? Или само уште една сезона во која сточарот ќе закрпи некоја дупка и ќе продолжи да се мачи до следната исплата?
„Субвенцијата не треба да биде милостина. Ако државата сака млеко, месо и живи села, мора да плати за тоа на начин што ќе го натера човекот да остане во производство“, објаснуваат економисти.
Од друга страна, земјоделските експерти велат дека споредбата со Словенија боли затоа што таа земја покажува како изгледа организиран систем. Таму фармерот не е оставен сам да се снаоѓа меѓу откупувачи, скапа храна и непредвидливи правила. Поддршката е поврзана со производство, стандарди, инвестиции, квалитет, пласман. Со други зборови, државата не му кажува само „земи пари“, туку го турка да стане поконкурентен.
Кај нас, велат сточарите, приказната често завршува на спротивната страна. Малите производители се гасат, средните се двоумат, а поголемите бараат начин да издржат. Во многу села веќе нема кој да чува добиток. Не затоа што луѓето не знаат. Знаат. Ама не им се исплати.
Еден фармер месечно троши илјадници денари само за храна за едно грло. Тука се и лекови, осеменување, гориво, транспорт, одржување на објектот. Ако има пет, десет или дваесет крави, трошокот не расте малку, расте секој ден. Кога на тоа ќе се додаде ниската откупна цена на млекото и несигурната исплата, јасно е зошто многумина велат дека повеќе нема сметка.
„Ние не бараме да бидеме богати од субвенции. Бараме да не работиме со загуба“, велат сточари.
Познавачите предупредуваат дека ако државата сака сериозно домашно производство, мора да направи разлика меѓу симболична помош и вистинска поддршка. Една работа е да се исплати нешто за да се каже дека има субвенции. Сосема друга работа е да се изгради систем во кој фармерот ќе знае дека секое ново грло, секој литар млеко и секоја инвестиција имаат смисла.
Македонското сточарство не се празни преку ноќ. Се празни полека. Прво се продава една крава. Па уште една. Па шталата останува празна. А кога еднаш ќе се затвори фарма, тешко се отвора повторно.
Затоа споредбата со Словенија не е само бројка. Таа е слика. Таму кравата е дел од економија. Кај нас сè почесто е товар што човекот го носи додека може. А кога веќе не може, ја продава. И си заминува од шталата како од работа што ја сакал, ама повеќе не можел да ја издржи.
Б.З.М.
