Платата на работникот не се крева само со добра волја на газдата, ниту со политички пароли од говорница. Се крева кога фирмата има простор да дише, кога трошоците не ѝ ја јадат секоја заработка и кога државата нема да биде прва на ред пред работникот. Токму тука, според економистите, лежи една од најголемите дилеми во македонската економија: ако компаниите плаќаат помалку давачки, дали дел од тие пари ќе завршат во повисоки плати?
Одговорот не е црно-бел. Но логиката е јасна. Колку повеќе пари остануваат во фирмите, толку поголема е шансата да се отворат нови работни места, да се задржат добрите работници и да се зголемат примањата. Особено во приватниот сектор, каде што платата често се крои од месец за месец, меѓу фактури, придонеси, даноци, струја, кирии и кредити.
„Работодавецот не може да дели плата од воздух. Ако државата му зема премногу, тој прво ќе гледа да преживее, па потоа да зголемува плати“, велат економисти кои ја следат состојбата во стопанството.
Во Македонија, голем дел од компаниите се мали и средни бизниси. Тоа не се корпорации со огромни резерви на пари, туку дуќани, производствени погони, фирми со десетина или дваесетина вработени, семејни бизниси, услужни дејности. Кај нив секој трошок се чувствува веднаш. Ако порасне струјата, се кратат други ставки. Ако пораснат придонесите, се одложува вработување. Ако се воведат нови обврски, сопственикот пресметува дали воопшто му се исплати да шири работа.
А работникот? Тој чека. Чека покачување кое често доаѓа доцна, симболично или воопшто не доаѓа.
Познавачи на бизнисот велат дека намалувањето на дел од давачките може да биде директен поттик за повисоки плати, но само ако се направи паметно. Не како подарок, туку како договор меѓу државата и стопанството. На пример, фирмите што ќе добијат олеснување да имаат обврска дел од заштедените пари да ги насочат кон работниците.
„Ако се намалат трошоците за придонеси или други парафискални давачки, треба да има јасен механизам парите да не останат само како добивка. Целта мора да биде повисока нето-плата“, коментираат даночни експерти.
Ова е важен детал. Зашто работниците со право се сомневаат. Виделе многу ветувања. Слушнале многу најави. На крај, често испаѓа дека олеснувањата завршуваат кај фирмите, а платите остануваат исти. Затоа економистите предупредуваат дека секоја мерка мора да биде врзана со резултат. Ако државата се откаже од дел од приходите, треба да знае што добива за возврат.
Во пракса, тоа може да значи пониски придонеси за нови вработувања, даночни олеснувања за компании што ја зголемуваат просечната плата, намалување на непотребните административни трошоци или укинување на ситни давачки што не носат големи пари во буџетот, ама им прават мака на фирмите. Тие трошоци често не се гледаат однадвор, но во сметководството се гледаат убаво. Ден по ден, ставка по ставка.
„Не е проблем само данокот. Проблем се и малите давачки, лиценци, такси, дозволи, обврски, рокови, казни. Сето тоа го јаде времето и парите на компаниите“, велат познавачи на приватниот сектор.
Од друга страна, државата не може само да намалува приходи без план. Буџетот треба да финансира здравство, образование, пензии, инфраструктура. Затоа економистите велат дека решението не е во сечење насекаде, туку во прецизна политика. Да се намали таму каде што тоа ќе донесе нова вредност. Да се задржи таму каде што државата навистина има потреба. И да се затворат дупките каде што парите се губат без ефект.
Најголемата добивка би била ако се намали притисокот врз платите. Во Македонија, бруто-платата и нето-платата често изгледаат како две различни приказни. Работникот гледа што му легнува на сметка. Работодавецот гледа колку вкупно го чини тоа работно место. Разликата меѓу тие две бројки е клучна.
„Ако сакаме повисоки плати, мора да зборуваме за вкупниот трошок на трудот. Не само за тоа колку зема работникот, туку и колку плаќа фирмата за тој работник“, објаснуваат економистите.
Тоа особено важи за младите и за квалификуваните работници, кои лесно заминуваат ако не гледаат перспектива. На фирмите им станува сè потешко да најдат мајстори, техничари, возачи, ИТ кадар, добри продавачи, сметководители. Пазарот на труд веќе не е ист. Работникот бара повеќе, а ако не добие, заминува. Во друга фирма, во друга држава или во сива зона.
Тука намалените давачки може да помогнат. Не како чудо преку ноќ, туку како простор за реално покачување. Фирмата што денес нема сила да даде уште 3.000 или 5.000 денари плус, можеби ќе може ако ѝ се намали дел од товарот. А за многу семејства, токму тие пари прават разлика. Сметка за струја. Рата за кредит. Полна торба од маркет.
Но има уште еден услов. Доверба. Работниците треба да веруваат дека мерките нема да бидат само за работодавците. Работодавците треба да веруваат дека државата нема утре да им го земе тоа што денес им го олеснила. А државата треба да покаже дека не носи мерки за дневна политика, туку за економија што може да издржи подолго од една изборна сезона.
Б.З.М.
Прочитајте и Со плата од 35.000 денари може ли да се живее во Скопје?
