На пазарите изгледа шарено, во маркетите полиците се полни, а на каса граѓанинот плаќа како да купува европски квалитет. Но кога ќе се отвори кесата дома, често приказната е друга. Овошје што скапува за два дена, зеленчук без вкус, сувомеснато полно со вода, сирења што повеќе личат на намаз отколку на млечен производ, месо со сомнителна свежина. Македонија сè почесто личи на земја во која добрата храна заминува надвор, а назад се носи она што не поминува лесно на побогатите пазари.
Трговците велат дека пазарот си го бара своето. Економистите, пак, се подиректни. Според нив, ниската куповна моќ го турка увозот кон поевтина стока, а поевтината стока ретко е најквалитетна.
„Кога граѓанинот гледа само цена, а институциите не гледаат доволно квалитет, добивате пазар полн со производи од втора и трета класа. Тоа не значи дека сè е небезбедно, но значи дека квалитетот е далеку од она што истиот производител го праќа во западна Европа“, велат економски аналитичари.
Македонија не е гладна земја, ама станува земја што јаде евтина храна по висока цена. Домашното квалитетно овошје и зеленчук, кога го има, најчесто се бара за извоз. Таму плаќаат подобро, таму има договори, таму има стандарди и сигурен пласман. На домашниот пазар останува тоа што не се продало, тоа што не било доволно изедначено, доволно крупно, доволно „убаво“ за странски купувач.
Од друга страна, увозот работи без пауза. Камиони со замрзнато месо, индустриски преработки, евтини сирења, конзервирана храна, овошје и зеленчук од сите страни. На декларацијата сè изгледа уредно. Земја на потекло, рок, состав, хранлива вредност. Но обичниот човек ретко чита ситни букви. Гледа цена. Гледа акција. Гледа жолта налепница. И купува.
Познавачи на пазарот велат дека тука најмногу се игра.
„Не е проблемот само во увозот. Проблемот е што кај нас често се увезува најевтиниот можен производ од една категорија, а потоа се продава како да е нормален стандард. Во Европа има јасно раздвојување. Премиум е премиум, евтино е евтино. Кај нас сè се меша на иста полица“, велат познавачи на трговијата со храна.
Граѓаните тоа го чувствуваат најдобро. Купуваат салама што пушта вода во тавче. Сирење што се рони како креда или се мачка како маргарин. Домати што се црвени, а немаат мирис на домат. Праски тврди како камен, па одеднаш расипани. Пилешко што на хартија е свежо, а во фрижидер не издржува ни два дена.
Сè е легално, ама не е сè добро. Тоа е тенката линија.
Експерти за безбедност на храна предупредуваат дека контролите не смеат да се сведат само на тоа дали нешто е опасно за јадење. Потребна е и посериозна проверка на составот, потеклото, квалитетните класи и начинот на складирање.
„Безбедно и квалитетно не е исто. Производ може да не биде опасен, но да биде нутритивно сиромашен, преполн со вода, адитиви или замени. Граѓанинот мора да знае што купува“, велат експерти.
Во меѓувреме, домашните производители се жалат дека не можат да се натпреваруваат со евтин увоз. Земјоделецот што произведува квалитетен домат, пиперка, јаболко или млеко има трошоци што растат секоја година. Гориво, ѓубриво, работна рака, амбалажа, струја. Ако не му се плати фер цена дома, тој бара пласман надвор. И нормално. Никој не работи за да пропадне.
Но така се создава чуден круг. Нашето подобро оди надвор, туѓото поевтино доаѓа кај нас, а граѓанинот на крај плаќа и се прашува зошто фрижидерот е полн, а храната не вреди.
Економистите велат дека решението не е во забрана на увозот. Тоа би било погрешно и невозможно. Решението е во посилни контроли, јасно означување на квалитетот, почести инспекции, објавување на резултатите и сериозни казни за оние што продаваат едно, а испорачуваат друго.
„Пазарот мора да биде отворен, но не смее да биде див. Ако државата не постави правила, најевтиниот производ секогаш ќе го истисне подобриот. А тоа на долг рок го плаќаат и граѓаните и домашното производство“, велат економистите.
Б.З.М.
