Колку е платата? Прашање што во Македонија често се шепоти, се врти одоколу или се дознава дури кога човекот веќе ќе седне на работното место. Во огласите најчесто пишува „редовна плата“, „одлични услови“, „можност за напредување“. А колку пари? Тоа, изгледа, сè уште е тајна што треба да ја откриеш на интервју, ако воопшто ја откриеш.
Европската Унија оди во спротивен правец. Со новите правила за транспарентност на платите, работодавците ќе мора да бидат поотворени околу тоа колку плаќаат, какви се распоните на платите и дали за иста работа има разлики меѓу мажи и жени. Целта не е секој да знае колку точно зема колегата на соседното биро, туку да се намали просторот за неправда, манипулација и договори зад затворена врата.
Прашањето сега само се наметнува: дали вакво нешто ѝ треба и на Македонија?
Економисти со кои разговаравме велат дека темата не е само „европска мода“, туку реален проблем и кај нас.
Според нив, пазарот на труд во Македонија сè уште функционира со многу недоречености. Работникот често влегува во преговори со многу помалку информации од работодавецот. Тоа значи дека послабата страна во разговорот, најчесто кандидатот за работа, однапред е во понеповолна положба.
„Кога во оглас нема плата, кандидатот губи време, фирмата губи време, а на крај сите се преправаат дека тоа е нормално. Не е нормално. Платата е основен услов за работа, исто како работното време и обврските“, вели економист кој подолго време ги следи движењата на пазарот на труд.
Во Македонија, голем дел од работниците и натаму се плашат да зборуваат за плата. Некои затоа што во фирмите владее непишано правило дека „за тоа не се зборува“. Други затоа што не сакаат да си направат проблем. Трети затоа што едноставно не знаат дали се платени фер во споредба со колегите кои ја работат истата работа.
Токму тука, според познавачите, транспарентноста може да направи ред. Не преку хаос и јавно објавување на сечија плата, туку преку јасни рамки. На пример, во огласот да стои дека платата за одредена позиција се движи од 35.000 до 45.000 денари. Или работникот да има право да побара информација дали неговата плата е во рамки на просекот за работното место што го извршува.
„Не мора да се оди грубо. Но мора да се оди чесно. Ако фирмата бара човек, треба да каже колку е подготвена да плати. Сè друго е игра на нерви“, велат експерти за работни односи.
Работодавците, пак, имаат свои аргументи. Дел од нив стравуваат дека објавувањето распон на плати може да предизвика незадоволство внатре во фирмите, особено таму каде што со години се правеле индивидуални договори. Некои предупредуваат дека малите компании немаат доволно административен капацитет за дополнителни извештаи, анализи и споредби.
Тоа не е без основа. Македонија има многу мали фирми, семејни бизниси, продавници, занаетчии, угостителски објекти. Не може исто правило да важи на ист начин за компанија со 500 вработени и за фирма со петмина. Но тоа не значи дека правилото не треба да постои. Значи дека треба да се воведе паметно.
Еден од можните модели, според економистите, е постепено воведување. Прво за поголемите компании, банките, осигурителните друштва, телекомуникациските компании, индустриските капацитети и јавниот сектор. Потоа, со поедноставени правила, и за помалите работодавци. Без непотребна бирократија, но со јасна обврска: работникот да не биде оставен во темница.
Особено чувствителен дел е јавниот сектор. Таму платите формално се познати, но додатоците, надоместоците, договорите и разликите меѓу институциите често создаваат впечаток дека системот не е толку чист како што изгледа на хартија. Ако државата бара транспарентност од приватниот сектор, прво ќе мора да покаже пример кај себе.
„Не може државата да биде судија, а да не си го среди сопствениот двор. Ако се отвора темата, треба да се отвори за сите“, коментираат познавачи на трудовото право.
За работниците, ваквите правила би значеле поголема сигурност. За младите, помалку понижувачки интервјуа на кои дури по половина час разговор дознаваат дека платата е далеку под очекувањата. За жените, можност полесно да се утврди дали за иста работа добиваат помалку. За добрите работодавци, пак, ова може да биде предност. Кој плаќа фер, нема од што да се крие.
Македонија не мора слепо да копира сè што доаѓа од Брисел. Но ова е една од оние теми што тешко се туркаат под тепих. Платата не е државна тајна. Таа е договор за труд, време, знаење и живот.
А кога човек веќе продава осум часа од денот, најмалку што заслужува е однапред да знае за колку ги продава.
Б.З.М.
