Фискалната стратегија на државата која е усвоена за периодот 2027- 2031 година од страна на Министерството за финансии е ставена под лупа од страна на Институтот за економски анализи и политики Finance Think. Експертите направија сеопфатна анализа и коментар на проекциите, очекувањата и поставеноста на фискалните индикатори. Опфатени се петте димензии во стратегијата кои добија оценки, а тие се поткрепени со клучен наод за мислењето на економистите од оваа независна институција.
Фискалната консолидација е оценета како слаба, бидејќи е одложена трета година по ред, а буџетскиот дефицит не се намалува и во 2027.
Споредбата на последователните Фискални стратегии открива системска тенденција на одложување на фискалните цели. Целта за дефицит под 3% — утврдена со Законот за буџети и усогласена со Мастришките критериуми — се поместува трет пат по ред: сега, од 2027 за 2028 година. Секое одложување не е неутрален технички чин, а тоа значи повеќе камати, помал фискален простор и поголема изложеност на ризик при нови шокови. Кога исклучокот станува правило, тоа го губи кредибилитетот.
„Без автоматски корективен механизам, фискалното правило е de facto суспендирано. Примарниот дефицит: влошен, независно од надворешниот шок Фискалната стратегија 2027-2031 покажува структурно влошување на примарниот дефицит (дефицитот кој ги исклучува каматните расходи), што е најпрецизен показател за фискалната кондиција независно од каматните трошоци. Примарниот дефицит за 2027 година е проширен за 0,5 процентни поени во однос на претходните проекции, што укажува на внатрешна нерамнотежа меѓу приходите и расходите, а не резултат на каматни притисоци од минати задолжувања. Овој негативен тренд, кој не е доволно истакнат во документот, ја загрозува долгорочната фискална одржливост“, стои во истражувањето.
Каматен товар е оценет како критичен со образложение дека расте двојно до 2031 и притиска на развојниот простор.
Во истражувањето се наведува дека каматните расходи се единствената буџетска ставка за која нема политичка дискреција, тие се плаќаат по договор. Нивната динамика во Фискална стратегија е загрижувачка: од 17,8 милијарди денари во 2024, каматите растат на 34,1 милијарди во 2031 и има зголемување од 91% за осум години, или двојно повеќе отколку пред десетина години. Податоците велат дека во 2025 тие веќе изнесуваа 70% од вкупните капитали расходи, а иако проекциите за 2031 нудат поповолна слика, таа е изградена врз претпоставка за трикратен скок на капиталните инвестиции.
„Според златното правило, каматната стапка на задолжување треба да биде пониска од номиналниот раст на БДП. Во базното сценарио, тестот на златното правило засега е задоволен, но маргините се тесни: при каматна стапка на нов долг од 4,7% и номинален раст кој со стабилизација на инфлацијата конвергира кон 6%, секое забавување на растот или зголемување на каматната стапка го доведува овој однос во ризична зона. Суштинскиот проблем не е бројката во даден момент — тој е структурен: каматите растат автоматски и гарантирано, додека сите останати буџетски ставки мора да се прилагодуваат во просторот што преостанува. Тоа е тивката фискална криза која постепено го стеснува секој простор за реакција на нови шокови и потреби за развој“, сметаат експертите.
Развојна компонента според ФТ е под притисок, а како образложение за тоа експертите ги даваат капиталните расходи кои се надолно ревидирани во однос на претходна фискална стратегија.
Развојната компонента на Фискалната стратегија 2027–2031 изгледа амбициозно на хартија, но крие сериозен јаз помеѓу планираното и реално остварливото, сметаат од Институтот. Стратегијата проектира речиси трикратен скок на капиталните расходи, и тоа од 43,6 милијарди денари во 2027 на 95,9 милијарди во 2031, со учество во вкупните расходи кое расте на 17,1%. Но според нив, проблемот е во тоа што во 2024 и 2025 реализацијата на капиталните расходи беше само 60% од првичниот план, и тоа при буџетски проекции значително пониски од она што фискалната стратегија.
„Дополнителен сигнал за загриженост е фактот дека системот за управување со јавни инвестиции сè уште не е целосно функционален. Конечната приоритетна листа на проекти до денес не е донесена. Во Фискалната стратегија, вкупните приходи се планирани на ниво од 33,2% од БДП во среднорочниот период, со умерен номинален раст. Проекциите за даночните приходи се базирани на комбинација од очекуван номинален раст на економијата и ефектите од структурни реформи — пред сè намалување на сивата економија и воведување на е-фактура. Иако е-фактурата сè уште не е оперативна, а документот тоа го нотира, сепак нејзините фискални ефекти се веќе вкалкулирани во приходните проекции. Слично, очекуваното намалување на неформалната економија на 26% од БДП до 2027 нема конкретен механизам за следење, ниту акциски план со мерливи меѓурезултати. Со други зборови, дел од планираните приходи се всушност условни — зависат од реформи кои сè уште не се реализирани“, стои во извештајот.
Расходната страна на буџетот во среднорочниот период се движи во рамките на 36–37% од БДП, со декларирана намера за постепено намалување на тековните и зголемување на капиталните расходи. Но, структурата на тековните расходи ја открива длабоката инерција на буџетот: социјалните трансфери, пензии, здравство, социјална заштита апсорбираат 54% од вкупните тековни расходи и остануваат доминантна и политички тешко допирлива ставка.
„Платите во јавниот сектор растат од 52,6 на 68,9 милијарди денари до 2031, без стратегија за оптимизација на бројот на вработени или поврзување на растот на платите со раст на продуктивноста. Расходите за камати, како што анализиравме погоре, растат гарантирано и независно од политичките одлуки. Она што останува како маневарски простор — стоки и услуги, субвенции, трансфери — е релативно мал и веќе збиен дел од буџетот. Документот ветува намалување на несуштинските расходи, но без конкретна спецификација на тоа кои ставки, во кој износ и со каков механизам. Анализата на трошоците, која би требало да понуди одговори на овие прашања, сè уште е во подготовка — со поддршка на ММФ и Светска банка, со таргет за покривање на 20% од вкупните расходи — но нејзините наоди не се интегрирани во оваа Фискална стратегија. Со тоа, расходната страна е проекција на status quo со умерени номинални корекции, а не резултат на стратешка приоритизација“, велат од ФТ.
Скриени фискални ризици се оценетси како значајни.
Од Finance Think велат дека еден од најзначајните, но најмалку видливи делови на Фискалната стратегија е она што официјалниот дефицит не го покажува скриениот фискален товар кој се акумулира надвор од буџетското салдо. Јавните претпријатија се прв и најзначаен извор на овој ризик. Во 2024 година, 9 од 14 акционерски друштва во државна сопственост завршиле со загуба, а вкупниот нето резултат на целото портфолио е загуба од 3,9 милијарди денари.
„Фискалната стратегија го нотира ризикот, ги анализира показателите за ликвидност, солвентност и профитабилност и заклучува дека субјектите се класифицираат како високоризични — но заклучокот застанува токму таму, без план за реструктурирање и без фискален таргет. Државните гаранции се втор слој на условни обврски. На крајот од 2025 тие изнесуваат 1,3 милјарди евра — 7,4% од БДП — при што речиси 60% отпаѓаат на Јавното претпријатие за државни патишта. Особено значајна е промената во финансирањето на Коридорите 8 и 10д: со измените на законот кои стапуваат на сила во јуни 2026, обврската за обезбедување финансиски средства за реализација на проектот се пренесува на ЈПДП, кое ќе се задолжува врз основа на државна гаранција. Зошто ова е проблематично? Кога државата директно финансира инфраструктурен проект преку буџетот, тој расход е видлив во буџетот, буџетски контролиран и составен дел на дефицитот. Кога истиот проект го финансира јавно претпријатие преку задолжување со државна гаранција, расходот исчезнува од буџетот — и со тоа вештачки го намалува официјалниот дефицит. Разликата е сметководствена, не суштинска. Доколку ЈПДП не е во состојба да ги сервисира тие обврски — а имајќи предвид дека веќе 59% од вкупните државни гаранции се концентрирани кај истото претпријатие — државата е таа која ќе плати, со директен удар врз буџетот“, стои во извештајот.
Транспарентноста е со оценка делумна бидејќи индикатори постојат, но без механизми и рокови.
Фискалната стратегија 2027–2031 според ФТ содржи неколку елементи кои заслужуваат позитивна оценка. Детална сензитивна анализа со четири сценарија е добра аналитичка пракса која ретко се среќава во слични документи. Отстапувањата во различни фискални сценарија се квантифицирани, а секторската разработка на расходите е детална и информативна. Сепак, документот има неколку значајни слабости поврзани со транспарентноста. Официјалниот дефицит ја крие вистинската фискална слика. Цифрата од 3,5% за 2027 не ги вклучува доспеаните неплатени обврски, условните обврски по гаранции, ниту загубите на јавните претпријатија кои порано или подоцна ќе имаат буџетски трансфери. Реалниот проширен дефицит е значително поголем, а документот не прави обид да го квантифицира.
И.П
