Кога човек ќе тргне да тргне пари на страна, првото прашање веќе не е само колку може да заштеди. Прашањето е и во што. Во денари, во евра, во долари, во злато, на сметка, под перница, во сеф, во стан, во нешто што не може да го изеде инфлацијата преку ноќ.
Оваа дилема не е нова, ама последниве години стана многу пожива. Скапи станови, повисоки цени во продавница, кредити што ги мерат семејните буџети до денар, камати што се менуваат, а платите тешко ја следат реалната потрошувачка. Во таква слика, секој што има нешто за штедење сака барем едно: парите да не му изгубат вредност додека стојат.
Кај нас, најчестиот одговор сè уште е познат. Евро.
Не затоа што сите прават детални финансиски анализи, туку затоа што еврото за многумина е психолошка сигурност. Се штеди за стан, се мисли во евра. Се купува автомобил, пак во евра. Се договара поголема сума, повторно во евра. Денарот е за плата, сметки и за секојдневие. Еврото е за „да не се чепка“.
Економистите велат дека тоа не е изненадување.
„Кај граѓаните постои долга навика поголемите заштеди да се чуваат во евра, бидејќи еврото се доживува како постабилна валута. Тоа не значи дека денарот е нестабилен, туку дека луѓето размислуваат според искуството, а не само според табели“, објаснуваат економисти.
Според познавачите на банкарскиот сектор, денарското штедење има свои предности, особено кога каматата е повисока од онаа на девизните депозити. За граѓани што живеат, заработуваат и трошат во Македонија, денарот е природна валута за тековни потреби. Нема менувачки трошоци, нема калкулации, нема „ќе почекам курсот“.
Но, кај поголемите суми, приказната се менува. Тогаш луѓето стануваат повнимателни.
„Најлошо е кога некој ги држи сите пари во една форма само затоа што така слушнал од роднина или пријател. За помали резерви што се користат за секојдневни трошоци, денарот е практичен. За долгорочна заштеда, дел во евра е разумен избор. Важно е парите да бидат распределени“, велат финансиски советници.
Во пракса, многу домаќинства прават токму така, иако тоа не го нарекуваат стратегија. На сметка имаат денари за живот. Во плик или на девизна книшка имаат евра. Некој купува и злато, најчесто кога сака пари што нема лесно да ги потроши. Некој, пак, вложува во недвижност, ако има доволно капитал. За обичниот работник, сепак, најчесто изборот се сведува на две валути: денар или евро.
Доларот е поретко избор за класично штедење. Повеќе го користат луѓе што имаат приходи од странство, работат со американски компании или следат финансиски пазари. За просечен граѓанин, доларот е подалечен. Не затоа што не е силна валута, туку затоа што секојдневните трошоци тука не се врзани за него.
„Не е само прашање која валута е најсилна. Прашање е во која валута ви се обврските. Ако кредитот, киријата, сметките и животот ви се во денари, мора да имате денарска ликвидност. Ако планирате купување стан или автомобил, логично е дел од парите да се чуваат во евра“, велат банкарски аналитичари.
Има и една друга страна што ретко се кажува гласно. Многу луѓе не штедат затоа што не сакаат, туку затоа што нема од што. Кога платата ќе се распредели на храна, сметки, кредит, градинка, гориво и по некој непланиран трошок, на крајот останува малку. Некогаш ништо. Тогаш прашањето „во која валута штедите“ звучи речиси како луксуз.
Но, и кај малите суми, навиката е важна. Економистите препорачуваат граѓаните прво да создадат резервен фонд, пари што можат да покријат неколку месеци основни трошоци. Тој фонд, велат, треба да биде лесно достапен. Не закопан во инвестиции, не врзан во нешто што не може брзо да се претвори во готовина.
„Првата заштеда не треба да биде за заработка, туку за мир. Да знаете дека ако се расипе автомобилот, ако дојде поголема сметка или ако останете без приход еден период, нема веднаш да влезете во долг“, велат економистите.
Затоа, најразумниот одговор не е една валута за сите. Денари за секојдневна сигурност. Евра за поголеми и подолгорочни планови. Мал дел, за оние што имаат можност, во нешто што ја чува вредноста подолго време.
На крајот на краиштата, штедењето не е само прашање на валута. Прашање е на дисциплина, навика и реална проценка. А реалноста кај нас е јасна: луѓето сакаат сигурност. И затоа, кога ќе стават пари на страна, сакаат да знаат дека утре нема да вредат помалку отколку денес.
Б.З.М.
