Македонските компании што извезуваат во Европската Унија влегуваат во нова трка во која повеќе нема да се гледа само цената на производот, рокот на испорака и квалитетот. Отсега сè погласно ќе се поставува уште едно прашање: со каква енергија е направен тој производ?
Тука почнува вистинскиот проблем за дел од домашната индустрија. Ако производството се потпира на струја добиена од јаглен или на процеси со високи емисии на јаглерод, извозот кон европскиот пазар може да стане поскап. Не поради царина во класична смисла, туку поради новиот европски механизам за јаглеродно усогласување на границите, познат како CBAM.
На хартија, тоа звучи технички. Во фабрика, тоа значи трошок.
„Компаниите што извезуваат челик, алуминиум, цемент, ѓубрива или производи поврзани со јаглеродно-интензивно производство ќе мора многу внимателно да пресметаат колку навистина ги чини енергијата што ја користат“, велат економисти што ја следат оваа регулатива.
Механизмот е замислен да ги израмни условите меѓу европските производители, кои веќе плаќаат за емисиите, и производителите од земји надвор од ЕУ, каде таквиот трошок е помал или го нема. Со други зборови, ако една фабрика надвор од Унијата произведува евтино затоа што користи „валкана“ енергија, таа предност веќе нема да поминува така лесно на европскиот пазар.
За Македонија ова не е мала работа. Земјата има индустрии што се силно поврзани со европските купувачи, а истовремено енергетскиот систем сè уште во значителен дел се потпира на фосилни извори. Токму тука CBAM може да стане непријатна сметка што ќе стигне со задоцнување, но ќе мора да се плати.
„Не е прашањето дали ова ќе нè засегне, туку колку брзо фирмите ќе се подготват. Тие што ќе чекаат последен момент, ќе платат поскапо“, предупредуваат познавачи на индустриските политики.
Најранливи ќе бидат извозниците кај кои енергијата има голем удел во крајната цена. Таму секое поскапување не е козметика, туку директен удар врз конкурентноста. Ако европскиот купувач добие две понуди, една со помал јаглероден отпечаток и една со поголем, разликата веќе нема да биде само во евра по тон. Ќе биде и во тоа кој може да докаже дека производот е „почист“.
А доказите стануваат посебна приказна. Компаниите ќе мора да собираат податоци, да прават пресметки, да бараат потврди, да следат емисии. За големите фирми тоа е дополнителен оддел, дополнителен консултант, дополнителна администрација. За помалите, може да биде товар што не знаат ни од каде да го почнат.
„Многу фирми сè уште мислат дека ова е европска бирократија што ќе се одложи или ќе се ублажи. Тоа е опасна проценка. Пазарот не чека“, велат индустриски аналитичари.
Проблемот е што зелена транзиција не се прави преку ноќ. Фабрика не менува енергетски систем како што дома се менува сијалица. Потребни се инвестиции, пристап до поевтина зелена енергија, кредити, државна поддршка и јасни правила. Ако сето тоа доцни, товарот ќе падне врз фирмите, а потоа, како и секогаш, дел од него ќе се прелее и врз работниците, добавувачите и цените.
Економистите велат дека државата не смее да го гледа CBAM како далечна европска тема, туку како прашање на извозна политика. Македонија не може да си дозволи компаниите сами да се снаоѓаат во правила што директно влијаат врз пристапот до најважниот пазар.
„Ако не се подготвиме, ќе извезуваме исто како досега, ама со полоша математика. А во индустријата, лошата математика брзо станува отказ, намалено производство или изгубен купувач“, велат економистите.
За дел од фирмите ова може да биде шанса да се модернизираат. За други, тежок удар. Разликата ќе ја направи времето. Поточно, тоа кој ќе почне да се подготвува пред сметката да стигне на граница.
Б.З.М.
