На тезгите веќе се чувствува она што земјоделците го најавуваа уште по првите мразеви: евтино овошје и зеленчук летово тешко дека ќе има. Не станува збор само за вообичаено сезонско поскапување, ниту за трговска игра од неколку дена. Штетите од мразот, скапото производство, недостигот од работници и проблемите во регионот се споија во една иста сметка. А таа сметка, како и секогаш, најмногу ќе ја почувствуваат купувачите.
На пазарите сликата е јасна. Граѓаните застануваат пред гајбите, прашуваат за цена, па често продолжуваат понатаму. Некој ќе земе половина килограм наместо килограм. Некој ќе праша дали има „нешто поевтино, за дома“. Продавачите велат дека луѓето купуваат, ама многу повнимателно.
„Не е дека нема стока, има, ама цените не се како лани. Купувачите прво прашуваат, па размислуваат. Порано земаа по два-три килограми, сега земаат по малку, колку да има за дома“, велат продавачи од зелените пазари.
Познавачите на состојбите во земјоделството велат дека годинава нема простор за големи очекувања. Мразот направи сериозна штета кај овошките, особено таму каде што цветањето веќе било во понапредна фаза. Праските, кајсиите, црешите, дел од јаболката и сливите се меѓу најранливите култури. Кога мразот ќе ја „фати“ овошката во погрешен момент, после нема многу што да се спасува. Родот се намалува уште пред да се појави на пазар.
„Кај овошјето штетата се гледа веднаш. Ако цветот изгори, нема плод. Може дрвото да изгледа здраво, може листот да тера, ама род нема. Тоа после директно се гледа и на откупот и на тезгите“, објаснуваат земјоделски експерти.
Но проблемот не е само домашен. Слични штети има и во соседството, а токму од регионот често се надополнува понудата кога домашното производство не стигнува. Кога и таму има помал род, увозот е уште една скапа опција.
Економистите објаснуваат дека пазарот е едноставен: кога понудата паѓа, а побарувачката останува, цената оди нагоре. Особено кај свежата храна, каде што нема многу простор за чекање.
„Не може да се очекува увозот да ја симне цената ако истите проблеми ги имаат и земјите од каде што увезуваме. Ако родот е намален во целиот регион, тогаш и увозната цена тргнува нагоре“, велат економистите.
Кај дел од земјоделските производи, цените веќе се два, па и три пати повисоки од лани во истиот период. Производителите велат дека тоа не значи дека тие заработуваат повеќе. Напротив, тврдат дека трошоците им ја јадат разликата. Семе, ѓубриво, заштитни средства, гориво, струја, амбалажа, транспорт, сè е поскапо. И работната рака, ако воопшто се најде.
„Луѓето гледаат цена на пазар и мислат дека земјоделецот се збогатил. А не гледаат колку чини да се произведе тоа. Ѓубривото е скапо, нафтата е скапа, препаратите се скапи, гајбите се скапи. На крај, кога ќе пресметаш, не останува многу“, велат производители.
Недостигот од работници стана еден од најтешките удари за земјоделството. Селата се празнат, младите заминуваат, а сезонски работници се бараат со недели. Познавачи на агросекторот велат дека има производители кои и кога имаат род, не можат навреме да го соберат. Плодот не чека. Ако нема кој да бере, дел од производството останува на нива или во овоштарник. Тоа повторно значи помала понуда и повисока цена.
„Најголем проблем веќе не е само дали ќе роди, туку дали ќе има кој да го собере родот. Работници нема. И кога ќе најдеш, дневниците се многу повисоки од порано. Тој трошок мора некаде да влезе“, велат познавачи на агросекторот.
Најмногу се чувствува кај производите кои бараат многу рачна работа. Јагоди, цреши, пиперки, домати, краставици, боранија. Секој од тие производи мора да помине низ нечии раце, од нива до тезга. А тие раце сè потешко се наоѓаат.
Економистите предупредуваат дека купувачите не треба да очекуваат класично летно поевтинување, какво што се случуваше порано кога домашното производство ќе излезеше во поголеми количини. Годинава, велат, летото нема автоматски да донесе ниски цени. Може да има кратки периоди на благо намалување кај одредени производи, особено кога ќе има поголема дневна понуда, но тоа нема да биде доволно за пазарот да се врати на старите цени.
„Ќе има денови кога нешто ќе поевтини, тоа е нормално за сезоната. Но да се очекува голем пад на цените сред лето, во вакви услови, не е реално. Производството е поскапо, ризиците се поголеми, а понудата не е стабилна“, предупредуваат економисти.
Климатските промени дополнително ја прават работата непредвидлива. Земјоделците се жалат дека веќе не знаат на што да сметаат. Прво топло време во февруари и март, па мраз во мај. Потоа суша. Па силен дожд. Па град. Ритамот на природата, како што велат, веќе не е оној што го паметат од порано.
„Порано знаевме кога што се сади, кога што се бере и од што да се пазиме. Сега нема правило. Може да имаш пролет како лето, па преку ноќ да дојде мраз и да ти ја земе годината“, велат земјоделци.
Експерти за земјоделство велат дека овие промени директно влегуваат во цената на храната. Повеќе прскање, повеќе наводнување, повеќе заштита, поголем ризик и помал род. Производителот тоа не може сам да го издржи. Дел префрла на откупната цена, дел го презема трговијата, а на крај најголемиот дел завршува кај потрошувачот.
„Климатскиот ризик веќе е економски ризик. Ако земјоделецот секоја година вложува повеќе за да спаси помал род, тогаш храната неминовно поскапува. Тоа не е моментален удар, туку тренд што ќе го гледаме сè почесто“, оценуваат експерти за земјоделство.
Состојбата најсилно ги погодува семејствата со пониски приходи. За нив овошјето и зеленчукот не се луксуз, туку секојдневна храна. Но кога килограм овошје ќе достигне цена како мала набавка, изборот се стеснува. Наместо разновидност, се купува она што е најевтино. Наместо за цела недела, се купува за ден-два.
„Не се откажуваме од овошје и зеленчук, ама купуваме помалку. Гледаме што е поевтино, што е на акција, што може да издржи неколку дена. Не може секој ден да се купува по овие цени“, велат купувачи.
Продавачите велат дека и тие се во незгодна положба. Ако ја кренат цената, купувачите се лутат. Ако ја спуштат, немаат заработка. Дел од нив велат дека сè потешко се наоѓа квалитетна стока по цена што може да се продаде. Особено кога производот доаѓа од увоз, со транспорт, царини, складирање и ризик од расипување.
„Ние сме меѓу производителот и купувачот. Сите мислат дека маржата е голема, ама има расипување, има транспорт, има кирија, има трошоци. Ако стоката не се продаде истиот ден, утредента веќе не е иста“, велат продавачи.
Познавачите на пазарот очекуваат најголем притисок кај овошјето, но и кај дел од раноградинарските производи. Зеленчукот може повремено да се стабилизира кога ќе излезат поголеми домашни количини, но ни таму нема гаранција. Ако продолжи нестабилното време, секој нов удар ќе се гледа на цената за неколку дена.
„Овошјето ќе биде најчувствително, затоа што таму штетата од мразот не може брзо да се надомести. Кај зеленчукот има повеќе тури и повеќе можност за корекција, но ако трошоците останат високи, ни таму не треба да се очекуваат ниски цени“, велат познавачи на пазарот.
Земјоделците, пак, велат дека проблемот не може да се решава само кога цените ќе стигнат на пазар. Тогаш е веќе доцна. Бараат поголема поддршка за заштита од мраз, системи за наводнување, осигурување на родот и мерки што ќе го намалат трошокот за производство.
„Ако државата сака поевтина храна, мора да се помогне таму каде што храната се произведува. Не може земјоделецот сам да се бори со мраз, суша, град, скапо гориво и недостиг од работници. После сите се чудат зошто е скапо на пазар“, велат производители.
Летото допрва почнува, но за многумина евтината пазарска кошница веќе изгледа како нешто од минатите сезони. Ќе има домати, ќе има пиперки, ќе има праски и лубеници. Само прашањето е по која цена.
„Луѓето ќе купуваат, ама ќе мерат повеќе од порано. Наместо полни кеси, ќе има помали набавки. Тоа најдобро покажува колку цената ја менува секојдневната исхрана“, велат економисти.
Б.З.М.
