Сè почесто низ селата се слуша истата реченица: „Ќе ги продадам“. Некој мисли на кравите, друг на овците, трет на козите. Не затоа што не знае како се чува добиток. Туку затоа што сметката веќе не излегува. Денот почнува пред зори, завршува доцна навечер, а на крајот од месецот останува прашањето дали воопшто вреди целата мака.
Сточарството отсекогаш било тешка работа, ама сточарите велат дека последниве години тежината е поинаква. Не е само физичка. Психолошка е. Еден ден има цена, друг ден нема. Еден месец има откуп, следниот се чека. Храната поскапува, ветеринарните услуги не се евтини, горивото си го зема своето, а работна рака речиси и да нема. И кога ќе се собере сè, многумина велат дека добитокот повеќе не е имот, туку товар што не можат лесно да го остават, а уште потешко да го носат.
Најголемата болка, според сточарите, е несигурноста. Ако произведеш млеко, не знаеш по која цена ќе ти го земат. Ако одгледаш јагниња, не знаеш дали ќе има добар пласман. Ако чуваш крави, мораш секој ден да ги нахраниш, да ги исчистиш, да ги измолзиш, без разлика дали е празник, недела, дожд, снег или температура над 40 степени. Животното не чека подобри времиња. Бара храна денес.
Економистите со кои разговаравме велат дека проблемот не е само во ниската цена на млекото или месото, туку во целата пресметка околу производството. Влезните трошоци растат побрзо од приходите. Концентрираната храна, сеното, пченката, превозот, струјата, водата, лековите и услугите се сериозен товар за малите и средни стопанства.
Кај многу сточари, велат економистите, профитот е толку тенок што една болест кај добитокот, еден лош откупен период или една сушна сезона може да им ја урне целата година.
Познавачите на земјоделството предупредуваат дека сточарството не може да се гледа само како приватна работа на поединецот што има штала. Ако сточарот се откаже, не исчезнува само неговиот приход. Се празни село, се губи домашно производство, се намалува понудата на свежо млеко, сирење, урда, месо. Потоа пазарот се пополнува со увоз. А увозот, како што велат, секогаш изгледа лесно решение додека не дојде криза, застој на граница, поскап транспорт или нарушен синџир на снабдување.
Во многу села веќе се гледа промената. Штали што некогаш биле полни сега се полупразни. Некои семејства ги намалиле стадата. Наместо 100 овци, чуваат 30. Наместо десет крави, останале со три или четири. Не се откажале целосно, ама веќе не се шират. Не инвестираат. Чекаат. Гледаат што ќе биде.
„Не е проблем само што нема пари. Проблем е што нема кој да ја продолжи работата“, велат познавачи на состојбите на терен.
Младите ретко сакаат да влезат во сточарство. Го гледаат животот на родителите и дедовците, гледаат дека тоа е работа без слободен ден, без сигурна плата, без гаранција дека трудот ќе биде платен како што треба. И заминуваат. Во град, во странство, во друга професија. Било што, само не штала.
Сточарите најмногу се жалат и на администрацијата. Велат дека поддршката често доцни, процедурите се комплицирани, а условите на хартија не секогаш се исти со реалноста на терен. Едно е да пополниш барање во канцеларија, друго е да го оставиш стадото и да трчаш по документи. Особено за повозрасните луѓе, кои се навикнати на работа, не на шалтери.
Експертите сметаат дека без посериозен систем, сточарството ќе продолжи да се намалува. Не со еден голем удар, туку полека. Еден сточар годинава, друг догодина, трет кога ќе му се расипе машината за молзење и ќе сфати дека поправката му јаде половина месечен приход. Така се губи производство.
Потребни се, велат економистите, постабилни откупни договори, појасна контрола на увозот, навремена исплата на поддршката и помош за модернизација. Не секој сточар може сам да купи нова опрема, ладилник, машина, подобра механизација или да изгради услови што ги бара пазарот. А без тоа, тешко се држи чекор.
Од другата страна е потрошувачот, кој на крајот ја гледа цената на рафт. Кога домашното производство се намалува, изборот станува потесен, а зависноста од увоз поголема. Денес тоа можеби не се чувствува силно. Утре може да биде поинаку.
Сточарите не бараат некој да им ја работи работата. Тоа го велат речиси сите. Бараат да знаат на што се. Колку ќе им се плати, кога ќе им се плати, дали трудот ќе им биде признаен и дали вреди нивните деца да останат во истата работа.
Засега, многумина се на раб. Не ја затвориле шталата, ама веќе ја мерат одлуката. Гледаат во добитокот, гледаат во сметките, гледаат во празните дворови низ селата.
И си велат: уште малку, па ќе видиме.
Б.З.М.
