Таксито веќе не е она „ајде, ќе земеме такси“ од навика, од мрза или од комоција. За сè поголем број граѓани, тоа стана услуга што се користи само кога се доцни на лекар, кога детето има температура, кога последниот автобус веќе поминал или кога човек едноставно нема друг излез.
Од обична градска опција, таксито полека се претвори во мал луксуз. Не луксуз како скапа вечера или патување, туку луксуз од оние секојдневни, што најдобро покажуваат колку е тенок домашниот буџет.
Во Скопје, но и во другите градови, промената се чувствува на улица. Порано такси се земаше и за кратки релации. Од дома до работа, од пазар до стан, од центар до населба. Денес многумина прво пресметуваат. Колку ќе биде? Дали вреди? Дали може со автобус? Дали може пеш? Дали некој може да ме префрли?
И тоа пресметување не е случајно. Кога платата се троши на сметки, храна, рати, гориво, градинка, лекови и ситни домашни поправки, таксито прво излегува од списокот на нормални трошоци. Не затоа што луѓето не сакаат да се возат. Туку затоа што мора да бираат.
„Такси земам само ако навистина морам. Ако е до мене, ќе одам пеш и три километри, само да не фрлам пари“, вели еден скопјанец кој секојдневно патува од периферија кон центарот.
За него, како и за многумина, таксито веќе не е дел од секојдневната рутина. Тоа е резервна опција. За дожд, за болест, за доцнење, за ноќно враќање дома. Сè друго, вели, мора да се „издржи“.
Оваа промена не ја гледаат само граѓаните. Ја чувствуваат и таксистите. Дел од нив велат дека има возења, но навиките на патниците се сменети. Луѓето почесто прашуваат колку би чинела релацијата пред да влезат. Се откажуваат кога ќе слушнат проценка. Бараат да бидат оставени неколку улици порано за да заштедат нешто. Некои се качуваат со реченица што кажува сè: „Само до таму, повеќе не можам“.
„Порано имаше луѓе што земаа такси секој ден. Сега истите ги гледаш еднаш месечно. Велат, не се издржува“, раскажува таксист со долгогодишно искуство.
Секако, таксито никогаш не било најевтин превоз. Но разликата е во тоа што некогаш беше достапна комоција, а сега за многумина е сметка што се чувствува. Особено кога се работи за семејства со деца, пензионери или луѓе што живеат во населби со послаб јавен превоз.
Една мајка од скопска населба раскажува дека такси најчесто зема кога детето треба итно да го однесе на лекар. Во сите други ситуации, се снаоѓа.
„Ако треба да одам сама, ќе чекам автобус. Ако треба со дете, торба, јакна, количка, тогаш веќе е друга приказна. Ама и тогаш гледам да не го користам без потреба“, вели таа.
Токму тука се гледа суштината. Таксито не поскапува само како услуга. Поскапува и чувството на слобода. Она мало право да кажеш: уморен сум, ќе се качам во такси. Таа реченица за многумина веќе има цена што не им е пријатна.
Познавачи на потрошувачките навики велат дека ваквите промени се еден од најјасните знаци дека граѓаните почнале да кратат од сè што не е неопходно. Прво се кратат кафеаните, потоа облеката, потоа малите задоволства, па услугите што порано се користеле без многу мислење.
„Кога луѓето почнуваат да се откажуваат од такси, тоа значи дека веќе не кратат од луксуз, туку од секојдневна функционалност“, велат економски аналитичари.
Во пракса, тоа изгледа едноставно. Повеќе пешачење. Повеќе чекање автобус. Повеќе комбинирање со роднини, колеги, соседи. Повеќе пораки од типот: „Кај си, можеш ли да ме земеш?“ И повеќе нервоза кога јавниот превоз доцни, кога времето е лошо или кога човек мора да стигне некаде навреме.
Има и друга страна. Таксистите, пак, се жалат на трошоци за гориво, одржување, делови, гуми, сервиси. И тие велат дека не возат во лесни услови. Возилото се троши, сообраќајот е густ, муштериите се помалку трпеливи, а заработката не секогаш ја следи работата.
„Луѓето мислат дека таксистот само седи и вози. Ама кога ќе платиш гориво, сервис, давачки, ќе видиш дека не е баш така“, вели еден возач.
Затоа, приказната не е едноставна. Граѓаните се жалат дека таксито им е скапо. Таксистите се жалат дека работат со високи трошоци. И двете страни имаат аргументи. Но она што останува меѓу нив е реалноста на градот: услуга што треба да биде достапна, сè почесто се користи само кога мора.
А тоа „кога мора“ кажува многу.
Кога човек не зема такси затоа што сака, туку затоа што нема автобус, нема време, нема сила или има итна работа, тогаш таксито веќе не е дел од нормалното градско живеење. Станува трошок за кризни моменти. Мал аларм во семејниот буџет.
Б.З.М.
