Кочанскиот ориз, струмичката пиперка, тетовскиот грав. Производи по кои некогаш се препознаваше домашното земјоделство, денес сè почесто остануваат во магацини, на ниви или се продаваат по цена што едвај ги покрива трошоците.
Земјоделците велат дека проблемот не е само во увозот, туку во тоа што увозот често влегува без вистинска контрола, без јасно потекло и без фер правила на игра.
На пазарите сликата е позната. На тезга пишува „домашно“, купувачот верува дека купува македонски производ, а зад робата често стои сосема друга приказна. Земјоделци предупредуваат дека дел од увозните производи се препакуваат, се мешаат со домашни или едноставно се продаваат како да се произведени тука. Така, велат тие, губат сите: домашниот производител, потрошувачот и пазарот.
Проблемот најсилно се чувствува кај производите што имаат традиција и препознатливост. Оризот од кочанскиот регион со години беше симбол на домашно производство. Но, кога на пазарот ќе се појави поевтин увозен ориз, често со нејасно потекло, домашниот производител тешко може да се натпреварува. Не затоа што неговиот производ е послаб, туку затоа што неговите трошоци се повисоки.
Слично е и со пиперката. Струмичкиот регион живее од градинарско производство, но земјоделците сè почесто се жалат дека токму во периоди кога домашната пиперка треба да добие добра цена, на пазарот влегува увозна роба што ја руши цената. Во такви услови, велат производителите, трудот од цела сезона може да стане неисплатлив за неколку дена.
Економистите објаснуваат дека увозот сам по себе не е проблем. Секоја земја увезува. Проблемот почнува кога увозната стока влегува без доволна проверка, кога не се почитуваат правилата за потекло, кога контролите се слаби и кога домашните производители се оставени сами да се борат со поевтина конкуренција што не секогаш ги исполнува истите стандарди.
„Ако производот е увозен, тоа мора јасно да пишува. Потрошувачот има право да знае што купува, а домашниот производител има право на фер конкуренција“, велат познавачи на пазарот.
Според земјоделците, најголемата болка е што домашниот производ се турка на страна токму кога треба да се продава. Тие вложуваат во семе, расад, ѓубрива, нафта, вода, работна рака, амбалажа и транспорт. Цените на репроматеријалите не паѓаат, а откупните цени често паѓаат преку ноќ. И тогаш доаѓа прашањето што секој земјоделец си го поставува: зошто да сади повторно?
Кај гравот приказната е уште покомплицирана. Тетовскиот грав со години важи за квалитетен и баран производ, но на пазарот има и големи количини увозен грав што се продава по пониски цени. Дел од купувачите не можат да ја препознаат разликата, особено ако производот е препакуван или ако на декларацијата нема доволно јасни информации. На крај, домашниот грав станува „скап“, а увозниот „исплатлив“. Само што зад таа исплатливост често стои удар врз домашното производство.
Експерти за аграр велат дека државата има механизми за заштита, но прашањето е колку навреме и колку доследно ги користи. Контролата на потеклото, проверката на декларациите, следењето на увозните количини и навремената реакција во периоди кога домашното производство излегува на пазар се клучни ако се сака да се спречи хаос.
Земјоделците не бараат пазарот да се затвори. Барем не го објаснуваат така проблемот. Бараат ред. Бараат да се знае што е домашно, што е увозно, по која цена влегло, кој го препакувал и како завршило на тезга или во маркет како македонски производ. Тоа не е ситница. Тоа е прашање на опстанок за цели региони.
Познавачи на состојбите предупредуваат дека ако продолжи ваквиот притисок, дел од производителите ќе се откажат. Една година ќе засадат помалку. Следната можеби воопшто нема. А кога ќе исчезне домашното производство, тогаш потрошувачот ќе остане зависен од увозот. Тогаш цената ќе ја диктира некој друг.
Во селата веќе се чувствува заморот. Постарите земјоделци велат дека младите не сакаат да влегуваат во работа во која цела година се мачиш, а на крај не знаеш дали ќе извадиш плата за себе. Нивата не чека, но пазарот знае да биде немилосрден.
Б.З.М.
