Кога ќе заглави камион на граница, кога ќе доцни испорака од странство или кога некоја фабрика во Европа ќе го намали производството, Македонија тоа брзо го чувствува. Некогаш во аптека, некогаш во сервис, некогаш на градилиште, некогаш во продавница.
Мала економија сме, со ограничено домашно производство и силна зависност од увозот. Од лекови и медицински материјали, преку резервни делови и суровини, до храна, градежни материјали и индустриска опрема, голем дел од она што секојдневно го користат граѓаните и фирмите доаѓа однадвор.
„Македонија е типична мала увозна економија. Тоа значи дека секое нарушување во транспортот, производството или цените на меѓународните пазари многу брзо се прелева кај нас“, велат економисти.
Според нив, проблемот не е само во тоа дали некој производ ќе го има или ќе го нема на пазарот. Проблемот е и по која цена ќе пристигне.
„Ако поскапи транспортот, ако се одолжат испораките или ако странскиот производител ја крене цената, домашните компании имаат мал простор за маневрирање. На крај, дел од тој трошок се пренесува врз крајните потрошувачи“, посочуваат познавачи на пазарот.
Во пракса, тоа изгледа едноставно. Автомобил стои во сервис затоа што се чека дел. Фирма не може да заврши нарачка затоа што доцни суровина. Аптека добива ограничена количина од одреден лек. Градежник прави нова пресметка затоа што материјалите што ги користи веќе не се по стара цена.
На хартија, тоа се увозни ставки. Во пракса, тоа се нервози, доцнења и повисоки сметки.
„Најчувствителни се производите за кои нема брза замена. Кај дел од храната потрошувачот може да избере друг производ, но кај лекови, резервни делови, специфични суровини или медицински материјали, замената не оди лесно“, велат експерти.
Тие објаснуваат дека кај лековите зависноста од увозот има посебна тежина, бидејќи секој застој веднаш се чувствува кај пациентите.
„Кога одреден лек доцни или го има во ограничени количини, тоа не е обичен пазарен проблем. Тоа директно ги погодува граѓаните кои зависат од терапија“, велат познавачи од здравствениот сектор.
Слична е состојбата и со резервните делови. Ако недостига дел за автомобил, камион, производствена машина или земјоделска механизација, не стои само предметот што треба да се поправи. Стои и работата што зависи од него.
„Кај резервните делови доцнењето од неколку дена може да направи сериозен трошок. Ако се работи за машина во фабрика или за транспортно возило, тоа значи застој во производството или испораката“, велат луѓе од бизнис-секторот.
Градежништвото е уште еден сектор каде увозната зависност лесно се претвора во повисоки цени. Железо, изолација, плочки, опрема, дел од материјалите и суровините доаѓаат од странство. Кога тие поскапуваат, се менуваат и пресметките на инвеститорите, мајсторите и граѓаните што реновираат.
„Градежниот сектор е многу чувствителен на цените на материјалите. Ако увозните цени растат, тоа порано или подоцна се гледа во крајната цена на становите, поправките и проектите“, објаснуваат економистите.
Зависноста од увозот се гледа и кај храната. Иако Македонија има домашно земјоделско производство, на пазарот има многу увозни производи, од зеленчук и овошје до преработена храна. Тоа носи избор за потрошувачите, но и притисок врз домашните производители.
„Кога увозната стока влегува по пониска цена, домашниот производител тешко се носи со конкуренцијата. Ако нема сигурен пласман и фер цена, тој следната сезона може да намали производство“, велат агроекономисти.
Според нив, државата не може да ја елиминира увозната зависност, но може подобро да ја контролира ранливоста.
„Не е реално Македонија да произведува сè што ѝ треба. Но реално е да се знае кои производи се критични, од каде се увезуваат, колкави резерви има и кои се алтернативните добавувачи“, велат економските аналитичари.
Компаниите, пак, сè почесто гледаат да не зависат од еден добавувач. Ако порано најважна била најниската цена, сега сè поважно станува прашањето дали испораката е сигурна.
„Евтиниот добавувач не е секогаш најдобар ако не може да испорача навреме. По кризите со транспортот, енергијата и суровините, фирмите почнаа повеќе да размислуваат за сигурност, а не само за цена“, велат познавачи на бизнисот.
Економистите укажуваат дека малите економии мора да имаат подобар систем на планирање, особено кај производи што се важни за здравството, индустријата, храната и основното функционирање на пазарот.
„Потребни се јасни листи на критични производи и редовно следење на резервите. Тоа важи за лекови, енергенси, одредени суровини, медицински материјали и производи што се важни за снабдувањето на населението“, велат експертите.
Тие додаваат дека увозот сам по себе не е проблем, но проблем станува кога земјата нема план што ќе прави ако тој увоз задоцни, поскапи или се прекине.
„Увозот е нормален дел од секоја модерна економија. Но зависност без резерва, без алтернатива и без брза реакција е ризик“, оценуваат економисти.
Македонија нема голем пазар и нема моќ да диктира услови во меѓународната трговија. Но затоа, според експертите, мора повнимателно да управува со она од што зависи.
„Мала земја не може да влијае врз глобалните цени, но може да биде подобро подготвена. Тоа е разликата меѓу пазар што само реагира и пазар што има план“, велат познавачи на економските текови.
Во меѓувреме, граѓаните и фирмите најмногу го чувствуваат крајниот ефект. Ако нешто доцни, се чека. Ако нешто поскапи, се плаќа. Ако нешто го нема, се бара замена.
А понекогаш замена нема.
Б.З.М.
