Платата стигнува, но радоста трае кратко. Неколку минути, можеби еден ден. Додека да се платат сметките, ратата за кредит, картичката, градинката, телефоните, струјата, парното, интернетот. Потоа останува она што семејствата сè почесто го нарекуваат „за преживување“.
Во многу домови денес математиката е сурово едноставна: едната плата оди за долгови, другата за храна. Ако во куќата влегуваат две плати, некако се турка. Ако има само една, сметката пука уште пред да се купи првиот поголем пазар.
И тука не станува збор за луксуз. Не станува збор за летување, нов мебел, ресторан секој викенд или нов телефон. Станува збор за основното: кирија или рата за стан, струја, вода, храна, гориво, школски трошоци, лекови, облека за деца. И сето тоа во месец кој трае 30 дена, а платата, според многу семејства, едвај трае две недели.
„Не сме гладни, ама не сме ни мирни. Секој ден нешто пресметуваме“, вели вработена мајка од Скопје, која со сопругот има две деца и станбен кредит.
Нејзината приказна е речиси иста како приказната на илјадници други семејства.
Првата плата, вели, оди за кредит, сметки и рати. Втората за храна, гориво, градинка и сè што ќе излезе непланирано. А непланирано секогаш излегува нешто. Детето ќе се разболи. Автомобилот ќе треба на мајстор. Ќе се расипе бојлер. Ќе стигне повисока сметка. Ќе има роденден. Ќе треба да се купат нови патики.
И тогаш почнува познатото одложување. Овој месец нема стоматолог. Овој месец нема поправка на машината. Овој месец нема купување јакна. Ќе се почека. Ќе се закрпи. Ќе се помине.
Познавачи на економските состојби велат дека проблемот не е само во висината на платите, туку и во тоа што домаќинствата сè повеќе живеат со однапред потрошени пари. Кредити, дозволени минуси, кредитни картички, рати за техника, рати за мебел, рати за автомобил, рати за школување. На хартија приходот постои. Во реалноста, голем дел од него веќе е резервиран.
„Многу семејства не ја трошат платата кога ќе ја земат. Таа е потрошена уште пред да легне на сметка“, објаснуваат аналитичари.
Ова е најтешкиот дел од семејната економија. Не се гледа однадвор. Човек оди на работа, децата се облечени, дома има ручек, сметките некако се плаќаат. Од страна изгледа нормално. Но зад таа нормалност стои постојана нервоза. Колку остана? Што мора да се плати прво? Може ли да се одложи оваа рата? Дали ќе стигне до следната плата?
Сè повеќе граѓани велат дека животот се претворил во табела. Не онаа службената, на компјутер, туку семејна табела во глава. Една колона се сметки. Друга колона долгови. Трета храна. Четврта деца. Петта, ако остане нешто, е за човекот да здивне. Најчесто таа останува празна.
Особено тешко им е на семејствата со една плата. Самохраните родители, луѓето што живеат под кирија, домаќинствата каде едниот сопружник останал без работа, пензионерите што помагаат на децата, а и самите едвај врзуваат крај со крај. Таму нема втора плата што ќе ја „покрие“ храната. Нема простор за грешка.
„Кога има две плати, барем можеш да ги поделиш обврските. Кога има една, сè е исто, само парите се преполовени“, велат економските познавачи.
Најголемиот удар доаѓа од фиксните трошоци. Тие не прашуваат дали сте имале боледување, дали ви доцнела плата, дали детето било болно или дали цените повторно пораснале. Ратата стигнува. Сметката стигнува. Киријата стигнува. Банката не чека. Продавницата не дава бесплатно. А семејниот буџет мора да најде начин.
Во маркетите тоа се гледа најјасно. Луѓето сè почесто пресметуваат пред рафт. Не земаат што сакаат, туку што мораат. Се споредуваат грамажи, акции, поевтини брендови. Се оставаат производи назад. Месото се купува помалку. Овошјето внимателно. Слатките за деца се земаат „само денес“, па следува објаснување дека не може секогаш.
Една касиерка вели дека точно се чувствува кога е почеток, а кога крај на месец.
„На почеток луѓето полнат колички. На крај купуваат леб, млеко, јајца и нешто најосновно. И сите гледаат во екранот колку ќе излезе“, вели таа.
Долговите, пак, не се секогаш резултат на неодговорност. Тоа е лесна осуда, ама често неточна. Многу луѓе се задолжиле за стан затоа што не можат цел живот под кирија. Други земале кредит за да реновираат стар дом. Трети купиле автомобил затоа што без него не можат да стигнат на работа. Некои влегле во минус не за одмор, туку за лекување, школување, свадба, погреб, поправка.
Проблемот е што секој таков трошок останува со месеци или години. А платата не расте со исто темпо со кое растат потребите.
„Семејствата не пропаѓаат од еден голем удар, туку од многу мали трошоци што се редат еден врз друг“, велат експерти за лични финансии.
Во ваква ситуација, штедењето станува речиси невозможна мисија. Многумина сакаат да тргнат нешто на страна, но нема од каде. Ако останат 2.000 или 3.000 денари, тие најчесто не стануваат заштеда, туку резерва до следната непланирана сметка. А таа секогаш доаѓа.
Затоа сè повеќе семејства живеат без финансиска перница. Една болест, една расипана машина, еден отказ, едно доцнење на плата може да го урне целиот систем.
И покрај тоа, граѓаните продолжуваат да се снаоѓаат. Се купува на акција. Се готви дома. Се носи храна на работа. Се одложува купување. Се позајмува од родители. Се враќа кога ќе може. Некој вози помалку, некој го исклучува бојлерот, некој го крати кафето надвор. Мали лични откажувања што не влегуваат во статистика.
Но влегуваат во секојдневието.
На крајот, семејниот буџет не е само бројка. Тој е распоред на нерви, надежи и одложени желби. Една плата за долгови, друга за живот. А ако ја нема втората, останува прашањето што прво да се жртвува.
И тоа прашање, за жал, сè повеќе семејства си го поставуваат секој месец.
Б.З.М.
