Сметката за струја може да поскапи и за човек што никогаш не влегол во дата-центар, не изнајмил сервер и не знае каде му стојат податоците на „облакот“. Доволно е некаде во земјата да се појави голем дигитален инвеститор, да побара огромна количина струја, а мрежата да не биде подготвена. Тогаш почнува вистинското прашање: кој ќе плати за каблите, трафостаниците, приклучоците, резервните капацитети и новите инвестиции во системот?
Теоретски, приказната звучи убаво. Дата-центри, дигитална економија, нови технологии, странски инвестиции, модерна држава. Во политички говор тоа оди лесно. Се сече лента, се зборува за иднината, се најавуваат работни места и регионален технолошки развој.
Но, што е со струјата?
Дата-центрите се големи потрошувачи. Работат 24 часа, седум дена во неделата. Не можат да си дозволат прекин, не можат да чекаат подобар ден, не можат да се исклучат кога системот е под притисок. Им треба стабилна електрична енергија, силна мрежа и резервен капацитет. Тоа значи нови вложувања. А кога има нови вложувања, секогаш има и сметка.
Кај нас, токму тука би почнала расправијата. Дали инвеститорот треба сам да си ја плати целата инфраструктура што му е потребна? Дали државата треба да учествува затоа што станува збор за „стратешка инвестиција“? Или дел од трошокот, тивко и незабележливо, ќе се распредели низ системот, па ќе го платат домаќинствата и фирмите преку мрежарина, тарифи и други ставки на сметките?
„Не е проблем да дојдат големи инвестиции. Проблем е ако дојдат со приватна добивка, а со јавен трошок“, велат познавачи на енергетскиот сектор.
За обичниот граѓанин ова можеби звучи далечно. Дата-центар не е фабрика што ја гледате покрај пат. Нема оџак, нема камиони со суровини, нема работници што излегуваат на смена во шест часот. Тоа е затворен објект, со сервери, ладење, безбедност и огромна потрошувачка. Однадвор тивко. Внатре гладно за струја.
И затоа прашањето не е дали Македонија треба да ги „лови“ дигиталните инвестиции. Треба. Но прашањето е под кои услови. Ако еден дата-центар бара засилување на мрежата во одреден регион, логично е најголемиот дел од трошокот да го понесе оној што го предизвикува тој трошок. Не пензионерот од Ѓорче Петров, не малата бурекчилница во Куманово, не семејството што веќе почнува да се мисли дали да ја пушти климата цела вечер.
„Мрежата не е бунар без дно. Ако некој бара посебен капацитет, мора однапред да се знае кој плаќа, колку плаќа и дали тој трошок подоцна ќе се префрли на сите“, предупредуваат енергетски аналитичари.
Во Македонија ова прашање е уште почувствително затоа што сметката за струја одамна не е само струја. Граѓаните веќе гледаат повеќе ставки, регулаторни одлуки, мрежни трошоци, даноци, надоместоци. За многумина е доволно само да видат повисока сума на крајот. Објаснувањето доаѓа подоцна, ако воопшто дојде.
А тука е и бизнисот. Малите фирми и онака работат со тенки маржи. Фризерски салон, пекарница, мала работилница, локален маркет. За нив поскапата струја не е апстрактна тема. Тоа е повисока цена на лебот, поскапа услуга, одложена инвестиција, помала плата или уште еден месец преживување со дигитрон на маса.
Познавачите велат дека државата мора однапред да постави правила, а не потоа да гаси пожар. Доколку голем инвеститор бара приклучување со огромна потрошувачка, договорот треба да биде јасен уште пред првиот ископ.
Колку струја бара? Од каде ќе доаѓа таа струја? Дали ќе има сопствени обновливи извори? Дали ќе плаќа за засилување на мрежата? Дали ќе има повластени услови? И најважно, дали тие услови ќе ги почувствуваат другите корисници?
„Ако државата сака да привлекува дата-центри, мора да има модел во кој инвеститорот не доаѓа само по евтина струја и јавна инфраструктура. Во спротивно, добиваме модерна индустрија со стара сметка, испратена на погрешна адреса“, велат експертите.
Има и друга страна. Дата-центрите можат да донесат пари, даноци, технолошки имиџ и одредени работни места. Можат да ја стават земјата на мапа што не е само евтина работна сила и индустриски зони со кабли и делови. Но тоа не смее да биде изговор за нејасни договори.
Зашто кај нас често така почнува. Голема најава, големи зборови, мала фуснота. А фуснотата потоа завршува во сметката.
На крај, суштината е проста. Ако некој гради бизнис што троши струја колку мал град, тогаш не може цел град да се прави дека тоа е обичен приклучок. Мрежата има цена. Стабилноста има цена. Резервниот капацитет има цена.
Само треба навреме да се каже кој ја плаќа.
Зашто „облакот“ можеби звучи лесно и невидливо, ама каблите се на земја. А сметките, како и секогаш, стигнуваат дома.
Б.З.М.
