Европските пари звучат примамливо. Милиони евра, фондови, планови, реформи, инвестиции, развој. Теоретски, изгледа како шанса што не се пропушта. Но, проблемот кај нас ретко е во тоа дали некој ќе ни отвори врата. Проблемот е што често не знаеме што да правиме кога ќе влеземе внатре.
Македонија може да земе пари од Европа. Реални средства можат да завршат во патишта, училишта, канализации, енергетски проекти, дигитализација, мали бизниси, земјоделство, обуки, опрема. Пари што можат да сменат нешто на терен.
Ама има едно големо „ама“. Тие пари не доаѓаат како подарок за роденден. Не се ставаат на сметка затоа што сме сиромашни, затоа што сме кандидати за членство или затоа што некој во Брисел има посебна слабост кон Балканот.
„Европа не финансира желби, туку подготвени проекти“, велат познавачи на европските фондови.
И тука почнува македонската мака.
Ние често знаеме да зборуваме за европски пари како за нешто што некој друг треба да ни го донесе. Како помош што природно ни следува. Но европските фондови имаат правила, рокови, документи, контроли, извештаи, мерливи резултати. Имаат услови. Некогаш тешки, некогаш досадни. Ама постојат со причина. Парите треба да се потрошат за тоа што е напишано, во рокот што е договорен, со процедура што може да се провери.
Кај нас, токму тука најчесто се заглавува приказната.
Една општина има идеја за водовод, ама нема готов проект. Друга има проект, ама нема решена имотно-правна документација. Трета има администрација со двајца луѓе што треба да пишуваат апликации, да следат повици, да подготвуваат тендери и да одговараат на прашања од институции. Некој градоначалник сака резултат веднаш, некој службеник се плаши да потпише, некоја комисија се состанува, па се одложува, па се чека мислење. И така, од голема европска шанса се раѓа македонска папка со прашина.
„Проблемот не е само во тоа дали има пари. Проблемот е дали имаме систем што знае да ги земе и да ги потроши чесно и паметно“, оценуваат аналитичарите.
Европа може да понуди средства, но не може да ни ја напише домашната задача. Не може Брисел да ни среди катастар, да ни ја обучи секоја општинска администрација, да ни ги натера институциите да комуницираат меѓу себе и да ни ја замени навиката секој проблем да се турка од шалтер на шалтер.
А кај граѓаните, нормално, трпението е истрошено. Ним не им значи многу дали проектот е од европски фонд, од државен буџет или од кредит. Граѓанинот гледа дали улицата му е асфалтирана, дали детето му учи во нормална училница, дали има канализација, дали чека со месеци за документ, дали автобусот доцни, дали болницата има опрема. Толку. Сè друго е службен јазик.
Еден познавач на јавните политики тоа го објаснува едноставно:
„Ако европските пари завршат само како табла пред објект и неколку фотографии, тогаш сме ја промашиле поентата“.
Токму затоа прашањето не е само колку пари ќе ни бидат достапни. Прашањето е дали ќе имаме капацитет да ги искористиме. А капацитет не значи само да се вработат луѓе во канцеларија со европско знаменце на ѕид. Значи знаење. Значи дисциплина. Значи одговорност. Значи институција што не паѓа кога ќе се смени министер, директор или градоначалник. Значи проект што не почнува од нула секои четири години, само затоа што дошла нова власт и сака нов печат на старата идеја.
Има и друг проблем, уште понепријатен. Корупцијата. Европските пари не се имуни на локални навики. Напротив, таму каде што има големи суми, има и големи искушенија. Тендери скроени по мера, консултантски договори, непотребни набавки, проекти што изгледаат скапо на хартија, а евтино на терен. Европа може да контролира, може да стопира, може да бара поврат на средства. Но штетата, кога ќе се случи, прво ја плаќа државата. А државата, тоа сме ние.
Затоа условите не треба секогаш да ги гледаме како казна. Некогаш тие се единствениот начин државата да се натера да работи по ред. Да планира пред да троши. Да мери пред да се фали. Да покаже резултат пред да бара нови пари.
„Ако сакаме европски пари, мора да прифатиме и европски начин на работа“, велат експерти за развојни политики.
Оваа реченица звучи едноставно, ама кај нас е речиси револуционерна. Затоа што европски начин на работа не значи само да се преведе документ на англиски. Не значи да се отвори канцеларија, да се одржи работилница и да се одреди термин за кафе-пауза. Значи да има цел, рок, одговорен човек, контрола и последица ако нешто не е направено.
Македонија не е без луѓе што знаат. Има службеници што со години работат со фондови, има општини што научиле како се подготвува добар проект, има компании што успешно влегуваат во европски програми, има невладини организации што ја разбираат процедурата подобро од многу институции. Но тоа знаење често е расфрлано, зависно од поединци, не од систем. Ако човекот си замине, заминува и меморијата. Ако проектот го носи еден ентузијаст, со неговото заминување се гаси и идејата.
Тука е опасноста. Да имаме пари на маса, а да немаме рака што знае да ги земе. Или уште полошо, да ги земеме, па да ги потрошиме на половина работа.
Европа може да биде шанса. Ќе ни покаже колку сме организирани, колку сме сериозни и колку навистина сакаме да се смениме. Затоа што најлесно е да се каже дека Европа треба да помогне. Потешко е да се признае дека прво ние треба да престанеме да се сопнуваме од сопствените изговори.
Б.З.М.
