Кесата од пазар одамна не тежи како порано. Не затоа што луѓето јадат помалку, туку затоа што купуваат повнимателно. Две јаболка, не килограм. Половина килограм домати, не полна кеса. Месо само ако има попуст. Сирење колку за децата. А кога ќе се соберат сметките на каса, многумина веќе знаат што прво ќе го вратат на рафтот: свежото.
Храната станува една од највидливите поделби меѓу домаќинствата. Не по тоа кој јаде луксузно, туку по тоа кој може редовно да купи нормална, свежа храна. Овошје, зеленчук, месо, јајца, млеко, јогурт, сирење. Работи што до вчера се сметаа за обична трпеза, денес за дел од семејствата се пресметка.
Во странски анализи за животниот стандард сè почесто се предупредува дека достапната свежа храна е директно поврзана со здравјето. Кога цените растат, а приходите не ја следат таа динамика, први на удар се домаќинствата со пониски примања. Тие не секогаш јадат помалку. Често јадат полошо.
„Луѓето не избираат виршли, паштета и тестенини затоа што не знаат што е здрава храна. Ги избираат затоа што со 200 денари треба да нахранат семејство“, вели економист кој ги следи потрошувачките навики.
Македонската слика не е тешко да се препознае. Се гледа во маркетите, на пазарите, во маалските продавници. Пензионер брои ситно пред каса. Родител гледа цена на кашкавал, па зема евтин намаз. Млада двојка споредува две пакувања пилешко и го избира помалото. Некој купува свежа риба, друг зема виршли. Некој полни количка со овошје за цела недела, друг зема банани само за детето.
Проблемот не е само во високите цени, туку во тоа што дел од платите и пензиите не оставаат доволно простор за квалитетна исхрана. Кога ќе се платат кирија, кредит, струја, парно, гориво, телефон, училишни трошоци и лекарства, храната станува поле за кратење. А таму најлесно се крати она што е најскапо и најбрзо се расипува.
Зеленчукот не чека до плата. Овошјето не може да стои две недели во фрижидер. Месото не се купува „за секој случај“ ако буџетот е тенок. Затоа посиромашните домаќинства често одат кон храна што заситува, трае подолго и изгледа поисплатливо: леб, тестенини, ориз, компир, паштета, виршли, маргарин, евтини салами, кремови, грицки. Евтино на каса, скапо за здравјето.
„Најголемата заблуда е дека сиромашните семејства не сакаат да се хранат здраво. Сакаат, ама не можат секогаш. Кога имате ограничен буџет, не купувате според препорака, туку според тоа што ќе ве држи сити“, објаснува познавач на социјалните политики.
Токму тука почнува класната разлика во исхраната. Едни купуваат според квалитет, други според цена. Едни гледаат дали доматот е домашен, други дали е поевтин. Едни избираат месо за ручек, други размислуваат дали да земат јајца или виршли.
Во многу семејства, најмногу се чувствува кај децата. Родителите најчесто прво кратат од себе. Детето ќе добие јогурт, мајката ќе пие вода. Детето ќе јаде месо, таткото ќе се снајде со леб и нешто намачкано.
„Кога во едно домаќинство редовно се кратат овошјето, зеленчукот, млечните производи и месото, тоа со време станува здравствен проблем. Не се гледа веднаш, но се собира“, предупредува експерт за исхрана.
Последиците не доаѓаат преку ноќ. Нема аларм по еден евтин оброк. Но со месеци и години се појавуваат повеќе килограми, помалку енергија, послаб имунитет, проблеми со шеќер, притисок, холестерол, анемија кај деца, замор кај возрасни. Телото памети и кога паричникот заборава.
На пазарите, продавачите најдобро ја гледаат промената. Купувачите прашуваат цена, па се повлекуваат. Земaат по две-три парчиња, не по килограм. Бараат „помали домати“, „поевтини јаболка“, „дај ми за 100 денари“. Не е срамота. Само е јасен знак дека свежата храна повеќе не е автоматски дел од секојдневието.
„Порано купувачите земаа по неколку килограми за дома. Сега многу луѓе купуваат колку за денес. Некои земаат две пиперки, три домати, неколку јаболка. Се гледа дека пресметуваат“, вели продавач на зелен пазар.
И тука поделбата станува многу конкретна. Не се мери само со брендирана облека или скап телефон, туку со тоа што има дома во фрижидер. Едни имаат избор што ќе готват. Други гледаат што останало. Едни планираат мени за недела. Други планираат како да поминат до први.
Економистите посочуваат дека ова не е само прашање на личен буџет, туку и на јавна политика. Ако здравата храна е недостапна за голем дел од граѓаните, потоа државата ја плаќа сметката преку здравствениот систем, преку боледувања, преку послаба продуктивност, преку генерации кои растат со полоши навики и послаб квалитет на живот.
„Кога свежата храна станува скапа, сиромаштијата не се гледа само во празен паричник. Се гледа во крвната слика, во тежината, во заморот, во болестите што подоцна чинат многу повеќе“, оценува аналитичар.
Затоа мерките што се сведуваат само на краткорочни акции не го решаваат целиот проблем. Потребни се стабилни приходи, контрола на маржите каде што има простор, поддршка за домашно производство, поевтина логистика, подобар пристап до свежа храна во помалите места и јасни програми за најранливите семејства.
Не кампања со плакати за здрава исхрана. Не совети од типот „јадете повеќе овошје и зеленчук“, кога дел од граѓаните прво гледаат дали ќе им стигне за леб, млеко и за сметки. Прашањето е многу попросто: кој може да си дозволи свежа храна секој ден?
Ако свежата храна стане привилегија, тогаш разликата меѓу побогатите и посиромашните повеќе не е само во квадратите, автомобилите или одморите. Таа е во чинијата. Во појадокот на детето. Во тоа дали ручекот е готвен или само „нешто да се касне“. Во фрижидерот што за едни е полн со избор, а за други со компромис.
Б.З.М.
