Европската економија повторно влегува во незгоден период. Растот забавува, трошоците за енергија, гас, нафта и петрохемиски производи се зголемуваат, а Европската централна банка внимателно избегнува да зборува за стагфлација. Но економистите предупредуваат дека токму тоа е ризикот што најмногу треба да ги загрижува европските земји, особено малите економии како Македонија.
Стагфлацијата значи едно: економијата не расте доволно, а цените продолжуваат да притискаат. Тоа е најлошата комбинација за граѓаните и за фирмите. Нема силен раст, нема доволно нови работни места, нема големо зголемување на платите, а трошоците за живот остануваат високи.
Економистите велат дека Европа сега не е во класична стагфлација, но дека ризикот е сериозен. Ако енергенсите продолжат да поскапуваат, ако индустријата остане слаба, а потрошувачката се намали, еврозоната може да влезе во период на слаб раст и скапи цени. Тоа најмногу ги погодува граѓаните со средни и ниски примања.
За Македонија ова не е далечна европска тема. Напротив, ваквите движења многу брзо се прелеваат и кај нас. Македонија увезува голем дел од енергенсите и суровините, а голем дел од економијата зависи од европските пазари. Кога Европа забавува, тоа се чувствува кај нашите фабрики, извозници, транспортери и трговци.
Познавачите на економските состојби велат дека први на удар се компаниите што имаат високи трошоци за струја, гориво, транспорт и суровини. Тоа се производствени фирми, градежни компании, прехранбена индустрија, транспортни компании, но и мали бизниси кои секој месец работат со тенка заработка.
Кога поскапува нафтата, не поскапува само горивото. Поскапува превозот на стока. Поскапува доставата. Поскапува амбалажата. Поскапуваат и дел од производите што се врзани со петрохемиската индустрија, како пластика, пакување, материјали за производство и разни индустриски суровини. На крај, дел од тие трошоци завршуваат во цените што ги плаќаат граѓаните.
Токму тука е проблемот за Македонија. Домашните фирми немаат многу простор за амортизирање на нови трошоци. Големите компании можат одреден период да издржат со помала добивка, но малите бизниси многу побрзо мора да реагираат. Или ќе ги зголемат цените, или ќе кратат трошоци, или ќе го намалат обемот на работа.
Економистите предупредуваат дека ова може да ја намали и потрошувачката. Кога граѓаните гледаат дека цените растат, а платите не ги следат доволно, тие почнуваат да штедат. Се купува помалку, се одложуваат поголеми трошоци, се внимава на секој денар. Тоа директно ги погодува трговијата, услугите, угостителството и малите семејни бизниси.
Од друга страна, ако европската индустрија забави, македонските извозници може да се соочат со помали нарачки. Македонија е силно поврзана со европските пазари, особено преку индустриските зони, автомобилските компоненти, текстилот, металната индустрија и транспортот. Кога партнерите од Германија, Италија или Австрија намалуваат производство, тоа не останува само таму.
Проблемот е што Македонија во ваква состојба има ограничен простор за реакција. Државата може да интервенира со мерки, но тие чинат пари. Ако се замрзнуваат цени, фирмите се жалат дека работат со загуба. Ако се субвенционира струја или гориво, товарот оди врз буџетот. Ако нема мерки, товарот оди врз граѓаните.
Затоа економистите велат дека клучно ќе биде внимателно следење на цените на енергенсите, инфлацијата и индустриското производство во Европа. Ако тие три работи тргнат во лош правец, Македонија ќе мора навреме да реагира, а не да чека проблемот да стане видлив на каса, на бензинска и во сметките.
За граѓаните, целата приказна се сведува на едноставно прашање: дали платата ќе може да го издржи месецот. Ако храната, горивото, струјата и услугите повторно поскапуваат, а економијата не создава доволно раст, стандардот ќе остане под притисок.
Европа можеби не сака да го користи зборот стагфлација. Но за Македонија поважно е што ќе се случи со цените, работните места, извозот и трошоците на фирмите. Ако растот остане слаб, а трошоците продолжат да растат, граѓаните и компаниите први ќе го почувствуваат ударот.
Б.З.М.
