Кога цената на енергијата ќе скокне во светот, во Македонија тоа ретко останува само вест од странските берзи. Прво се гледа во фактурите на фабриките, потоа во цената на превозот, па во понудите на извозниците, а на крајот, речиси секогаш, стигнува и до домашниот буџет.
Светска банка предупредува дека економскиот раст во земјите во развој од Европа и Централна Азија годинава може да забави под влијание на конфликтот на Блискиот Исток, геополитичките тензии и фрагментацијата на трговијата.
Според институцијата, регионот се соочува со послаб раст, додека повисоките цени на енергијата повторно ја тестираат отпорноста на економиите што зависат од увоз.
За Македонија ова не е далечна приказна. Ниту апстрактна табела во меѓународен извештај. Земјата е мала, отворена економија, со фабрики што работат за странски пазари, со транспортери што живеат од регионални и европски рути, со семејства што чекаат дознаки од Германија, Италија, Австрија, Швајцарија. Кога таму ќе се забави потрошувачката, тука некој добива помала нарачка. Кога таму ќе поскапи енергијата, тука некој пресметува дали производството уште му се исплати.
Економистите често го објаснуваат тоа со овие зборови: надворешен шок, увезена инфлација, намалена побарувачка, притисок врз извозот. Во реалниот живот тоа изгледа поинаку.
Директорот на мала фабрика во индустриска зона чека одговор од партнер од Германија дали ќе ја потврди нарачката за следниот квартал. Превозникот пресметува колку ќе го чини турата ако горивото оди нагоре. Сопственикот на дуќан слуша дека струјата може повторно да поскапи и веќе гледа каде да скрати. На плата? На залиха? На инвестиција? Нешто мора.
Токму тука е македонската ранливост. Не мора кризата директно да ни тропне на врата за да ја почувствуваме. Доволно е да се намали ритамот кај главните трговски партнери. Ако Германија купува помалку, ако Италија забави, ако Австрија ги стегне трошоците, последицата не останува таму. Таа патува преку договори, камиони, фактури и банкарски сметки.
Посебно чувствителен е извозниот сектор. Дел од домашните компании не продаваат на милионски пазари со сопствени брендови, туку се дел од туѓи производни синџири. Работат компоненти, услуги, материјали, делови. Ако големата европска компанија намали темпо, малата македонска фирма не може да каже: добро, ќе најдеме друг купувач до понеделник. Не оди така. Пазарите не се менуваат преку ноќ, а довербата со странски партнер се гради со години.
Енергијата е вториот удар. Кога нафтата, гасот или струјата поскапуваат, тоа не ја погодува само сметката за греење. Се вградува во сè: транспорт, производство, амбалажа, складирање, храна, градежни материјали. Светска банка во посебна анализа предупредува дека повисоките цени на основните добра можат да го намалат доходот и да го ослабат растот кај земјите во развој.
И тука почнува познатиот македонски круг. Фирмата има поголем трошок, но не секогаш може да ја крене цената. Ако ја крене, ризикува да изгуби купувач. Ако не ја крене, работи со помала маржа. Ако маржата се стопи, се одложува нова машина, се замрзнува вработување, се крати бонус, се внимава на секој денар. На хартија, тоа е „прилагодување“. Во животот, тоа е нервоза.
Познавачите велат дека најопасен не е само самиот скок на цените, туку неизвесноста. Бизнисот може да преживее висока цена ако знае дека ќе трае кратко или ако има јасна пресметка. Но кога не се знае дали кризата ќе трае три недели, три месеци или цела година, сите стануваат повнимателни. Купувачите одложуваат. Инвеститорите чекаат. Банките стануваат попретпазливи. Работниците, пак, први го чувствуваат тоа како страв од послаби примања.
Не треба да се заборават и дознаките. За многу семејства во Македонија, парите што стигнуваат од роднини од странство не се луксуз. Тие се рата за кредит, поправка на куќа, школарина, лекови, месечна помош за родители. Ако европските економии влезат во послаб период, дел од нашите луѓе таму ќе работат помалку часови, ќе имаат помали приходи или ќе станат повнимателни со испраќањето пари дома. Малку по малку, и тоа се чувствува.
Западниот Балкан, според Светска банка, сè уште има поддршка од инфраструктурни инвестиции и извоз на услуги, но тоа не значи дека регионот е имун на надворешни удари.
Напротив, малите економии најчесто немаат голем простор за амортизирање. Немаат огромни буџети, немаат силни домашни пазари што можат целосно да ја заменат странската побарувачка, немаат ни евтина енергија што ќе ги заштити од глобални потреси.
Затоа прашањето не е дали Македонија може да ја запре кризата што доаѓа однадвор. Не може. Прашањето е колку брзо ќе ја препознае и што ќе направи додека уште е на хоризонтот. Дали ќе се чека прво да паднат нарачките, па да се бара решение? Дали ќе се интервенира само кога цените веќе ќе удрат по домаќинствата? Или ќе се мисли однапред, за енергетска ефикасност, поддршка за извозниците, поевтин пристап до кредити и помош за оние што навистина не можат да го издржат ударот.
Македонската економија не е остров. Повеќе личи на мал чамец врзан за големи бродови. Кога тие пловат мирно, и кај нас има надеж дека ќе се стигне некаде. Кога тие почнуваат да се нишаат, кај нас водата прва влегува во чевлите.
И затоа реченицата звучи народски, ама е точна: кога Европа ќе кивне, Балканот добива температура. Само што овојпат термометарот не е во Брисел или во Берлин.
Тој е во македонските фабрики, бензинските пумпи, сметките за струја и домашните кујни, таму каде што економските кризи најбрзо ја губат дипломатската форма и стануваат обичен, секојдневен трошок.
Б.З.М.
