Во македонскиот градежен сектор веќе се чувствуваат првите последици од затворањето на Ормускиот теснец. Поскапениот транспорт, повисоките цени на енергенсите и неизвесноста околу испораките почнаа да ја менуваат пресметката на фирмите што градат, но и на инвеститорите што веќе имаат започнати проекти.
Материјалите што зависат од увоз, од нафтени деривати или од енергетски интензивно производство стануваат поскапи, а дел од роковите се пролонгираат.
За сектор кој и без тоа работи под притисок од високи цени, недостиг на работна сила и скапи кредити, ова е нов удар што може директно да се прелее врз цената на квадратот.
Она што на прв поглед изгледа како криза далеку од Македонија, преку танкерите, нафтата и глобалните транспортни линии веќе стигнува до домашните градилишта.
Ормускиот теснец е една од најчувствителните точки на светската трговија со енергенси, а кога таму ќе се блокира сообраќајот, цената не ја плаќаат само големите енергетски компании. Ја плаќаат и градежните фирми, добавувачите, инвеститорите, а на крај, многу веројатно, и купувачите на станови.
Градежните компании сега работат со нова математика. Материјал што бил договорен по една цена, при следна испорака може да дојде со друга. Понуда дадена пред неколку недели веќе не мора да важи денес.
Добавувачите стануваат повнимателни, роковите на понудите се скратуваат, а дел од фирмите избегнуваат да преземат цврсти обврски за испорака ако не знаат по која цена ќе го набават следниот контингент.
Во таква ситуација, најтешко им е на проектите што веќе се почнати. Таму нема многу простор за чекање. Има договори, рокови, купувачи, банки, подизведувачи, мајстори, машини.
Ако еден дел од синџирот застане, целото градилиште почнува да губи ритам. Некогаш не недостига сè. Доволно е да недостига еден материјал, еден тип изолација, одредени цевки, фасаден систем или електроинсталациски дел, па работата да се развлече.
Познавачи на пазарот велат дека најголемиот притисок во моментов се очекува кај материјалите што се директно или индиректно врзани со нафтата и енергијата. Тоа се ПВЦ цевки, пластични профили, лепила, бои, хидроизолации, термоизолациски материјали, дел од електроинсталациската опрема и други производи што на хартија изгледаат како ситни ставки, но без нив објектот не може да се заврши.
Токму тука е проблемот. Градежништвото не зависи само од бетон и железо. Зависи од десетици материјали што доаѓаат од различни пазари, преку различни транспортни рути и со различни цени на енергија вградени во нивното производство. Кога енергенсите поскапуваат, транспортот станува поскап. Кога транспортот станува поскап, расте набавната цена. Кога набавната цена расте, некој мора да ја плати разликата. А во градежништвото таа разлика ретко исчезнува сама од себе.
Особено чувствителни се помалите фирми, кои немаат големи залихи и не можат однапред да купат материјал за неколку месеци. Тие работат од проект до проект, често со тесни маржи и со пари што веќе се врзани за тековни обврски. За нив, едно поголемо поскапување не е само непријатност, туку може да биде сериозен удар. Или ќе ја намалат заработката, или ќе бараат нова цена, или ќе ја забават работата. Некогаш и трите работи одеднаш.
Поголемите инвеститори имаат повеќе простор за маневар, но ни тие не се имуни. Кај нив проблемот е во обемот. Кога градите голем станбен комплекс, мала разлика во цената на материјалот, помножена со илјадници квадрати, станува голема сума. А ако проектот е веќе продаден по однапред договорена цена, секое ново поскапување директно удира во пресметката.
Последиците може да ги почувствуваат и купувачите. Не нужно веднаш и не кај секој проект, но притисокот ќе постои. Дел од новите станови може да влезат во продажба со повисоки почетни цени, затоа што инвеститорите ќе пресметуваат поголем ризик. Кај започнатите проекти, можно е пролонгирање на роковите, особено ако се чека материјал што не може лесно да се замени со друг.
На терен, тоа изгледа многу поедноставно од сите економски објаснувања. Работници се појавуваат на градилиште, ама се чека испорака. Мајсторите се подготвени, ама недостига дел. Инвеститорот бара побрзо темпо, подизведувачот вели дека не може без материјал. Купувачот прашува кога ќе биде готово. Одговорот е сè понејасен.
Засега никој сериозен не може да каже до каде ќе оди бранот на поскапувања. Тоа ќе зависи од тоа колку долго ќе трае блокадата, како ќе реагираат цените на енергенсите, дали ќе се најдат алтернативни транспортни рути и колку брзо добавувачите ќе можат да ги стабилизираат испораките. Но едно е јасно: македонскиот градежен сектор нема изолација од глобалните потреси. Напротив, зависноста од увозни материјали го прави особено ранлив.
Ова не значи дека сите проекти ќе застанат, ниту дека цените на становите ќе скокнат преку ноќ. Таквите проценки би биле прерани. Но значи дека пазарот влегува во период на повисок ризик, а ризикот во градежништвото секогаш има цена. Понекогаш се гледа во фактура. Понекогаш во доцнење. Понекогаш во квадрат што станува уште понедостижен за купувачите.
Кризата почна далеку од Македонија, на морски премин низ кој минува голем дел од светската енергетска трговија. Но нејзиниот ефект не останува таму. Преку нафтата, транспортот и суровините, таа веќе тропа на вратата на домашните градилишта. А кога градежништвото ќе почне да кочи, тоа ретко останува проблем само на градежниците.
Б.З.М.
