Странските директни инвестиции во Македонија лани паднале како камен. Бројката сама по себе е доволно силна: околу 468 милиони евра влезени во земјата, што е за 61 процент помалку во споредба со претходната година. Но, уште посилен е впечатокот кога ова ќе се стави во регионален контекст. Додека дел од соседите успеале да привлечат повеќе капитал, Македонија се најде меѓу земјите со најголем пад на инвестиции на Балканот.
Тоа не е само статистика за економски извештаи, туку е гласен сигнал дека нешто не е во ред. Кога странските инвеститори доаѓаат, тие носат пари, технологии, работни места, нови пазари и, најважно – доверба. Кога ги нема или кога доаѓаат значително помалку, пораката е поинаква. Нешто не ги убедува. Нешто ги тера да чекаат. Или да ја изберат соседната држава.
Според регионалните анализи, во Македонија лани се слеале околу 468 милиони евра странски директни инвестиции. Во споредба со годината претходно, тоа е намалување од дури 61 процент. Ваков пад не може да се објасни само со една причина, ниту со едно лошо тримесечје. Станува збор за посериозен тренд, кој ја отвора дилемата дали земјата ја губи атрактивноста пред инвеститорите или, пак, плаќа цена за подолг период на политичка неизвесност, бавни процедури, недостиг на работна сила и слаб институционален ритам.
Познавачите на економските состојби велат дека странските инвестиции никогаш не доаѓаат само поради ниски даноци или евтина работна сила. Тоа одамна не е доволно. Инвеститорите бараат предвидливост. Сакаат да знаат какви правила ќе важат утре, дали договореното ќе се почитува, дали ќе најдат обучени работници и дали администрацијата ќе биде партнер или пречка.
А токму тука Македонија со години се мачи.
На хартија, земјата има предности. Географски е добро поставена, има пристап до европските пазари, располага со индустриски зони, а платите сè уште се пониски од дел од регионот. Но, во реалниот бизнис, на хартија не се отвора фабрика. Се отвора таму каде што системот работи побрзо, каде што процедурите не траат бескрајно, каде што струјата, инфраструктурата и кадарот се предвидливи трошоци, а не секојдневен ризик.
Пад на странските инвестиции има и во Србија, Босна и Херцеговина и Хрватска, но значително помал отколку кај нас. Тоа е важна разлика. Регионалното забавување може да биде дел од приказната, но не ја објаснува целата македонска бројка. Ако сите паѓаат малку, а Македонија паѓа драстично, тогаш проблемот не е само надворешен.
Од друга страна, Словенија, Црна Гора, Албанија и Косово бележат раст. Особено се издвојува Косово, кое според анализите има најдобри резултати во регионот. Тоа е податок што во Скопје не треба да се чита со потценување, туку со ладна глава. Ако инвестицискиот капитал се движи таму каде што гледа потенцијал, тогаш прашањето е едноставно: што виделе инвеститорите таму, а не го виделе тука?
Економските аналитичари посочуваат дека капиталот е брз и нервозен. Тој не чека долго. Ако една земја не може да понуди јасна слика, друга ќе ја понуди. Ако некаде дозволата се добива за неколку недели, а на друго место се чека со месеци, дилемата брзо се решава. Ако младите и квалификувани работници масовно заминуваат, инвеститорот тоа го гледа пред да потпише. Не мора никој да му објаснува.
Во Македонија, проблемот со работната сила веќе не е само тема за текстилните фабрики или за угостителите. Тој станува стратешко прашање. Може да се најде локација. Може да се најде субвенција. Може да се направи промоција на инвестициски форум. Но, ако нема доволно обучени луѓе, ако продуктивноста стагнира и ако образовниот систем не произведува кадар што му треба на бизнисот, инвеститорот ќе пресмета двапати.
И ќе замине таму каде што математиката му излегува подобра.
Дополнителен товар е и политичката неизвесност. Честите изборни циклуси, промените во приоритетите, неизвесниот евроинтеграциски пат и постојаните домашни судири создаваат впечаток на земја која постојано е во некакво чекање. Чека нова влада, чека преговори, чека уставни измени, чека сигнал од Брисел, чека подобро време. А економијата не живее добро од чекање.
Бизнисот сака движење.
Падот од 61 процент затоа не треба да се третира како уште една бројка што ќе помине низ дневните вести и ќе исчезне. Тој е предупредување дека Македонија мора посериозно да се погледне во огледало. Не е доволно да се каже дека земјата е отворена за инвестиции. Тоа го велат сите. Прашањето е дали инвеститорите го чувствуваат тоа кога ќе влезат во институција, кога ќе бараат дозвола, кога ќе бараат работници, кога ќе пресметаат трошоци и кога ќе ја споредат Македонија со соседите.
А според ланските бројки, споредбата не ни оди во прилог.
Земјата сè уште има простор да се врати во игра. Но, тоа нема да се случи со декларации и со економски флоскули. Ќе треба побрза администрација, посигурни правила, подобра инфраструктура, поквалитетен кадар и многу помалку политички шум околу бизнисот.
Зашто странските инвестиции не паѓаат случајно. И не растат од убави говори. Тие одат таму каде што капиталот верува дека утре ќе биде барем малку појасно од денес. Во Македонија, очигледно, таа сигурност лани сериозно недостасувала.
Б.З.М.
