Седиш на интервју за работа. Од другата страна е шефот, насмевнат, зборува со љубезен тон. Првите прашања се очекувани – искуство, образование, вештини. Па одеднаш, тишина од секунда-две… и доаѓа нешто што нема врска со работното место.
„Планирате ли деца?“ или „Со кого живеете?“ Моментот кога разговорот незабележливо преминува од професионален во личен.
Токму тука почнува линијата што многу работодавци ја преминуваат, понекогаш свесно, понекогаш од навика. А кандидатите, често затекнати. Некои се смеат нервозно и одговараат. Други се повлекуваат. Малкумина знаат дека има прашања што едноставно не смеат да се поставуваат.
Во основа, правилото е прилично едноставно. Сè што не е директно поврзано со способноста да ја извршувате работата – не треба да биде тема на интервју. Но во пракса, границата се брише.
Најчесто „спорните“ прашања се врзани за приватниот живот. Брачен статус, деца, планирање семејство. Особено кај жени. Иако формално не се дозволени, тие се поставуваат во различни форми, понекогаш индиректно, како разговор „онака, да се запознаеме подобро“.
Потоа доаѓаат прашања за возраст. „Колку години имате?“ или уште посуптилно – „Во која година дипломиравте?“
Прашања што лесно водат кон дискриминација. Слично е и со здравствената состојба, верската припадност или етничкото потекло. Тие теми, едноставно, не смеат да бидат дел од селекцијата.
А сепак, се појавуваат.
Еден дел од работодавците се правдаат дека сакаат „да ја почувствуваат личноста“. Други велат дека бараат „вклопување во тимот“. Но токму тука е проблемот. Кога критериумот станува личен, наместо професионален, процесот лесно се претвора во филтер што нема врска со компетенции.
Познавачи на трудовото право предупредуваат дека ваквите прашања можат да бидат форма на дискриминација, дури и ако се поставени без лоша намера. Законот, барем на хартија, е јасен. Селекцијата треба да се базира на знаење, вештини и искуство. Не на тоа дали некој е во брак или планира семејство.
Но реалноста е поинаква. Пазарот на труд е асиметричен. Работодавачот прашува, кандидатот одговара. И ретко кој се осмелува да каже „ова прашање не е соодветно“. Стравот од губење шанса е поголем.
Постои и друга страна на приказната. Прашања што се дозволени, но звучат непријатно. На пример, дали сте подготвени за прекувремена работа, работа за викенди или чести патувања. Тие се легитимни, бидејќи директно се поврзани со работното место. Но начинот на кој се поставуваат често остава впечаток на притисок.
Интересно е што границата не е секогаш црно-бела. На пример, прашање за здравје може да биде оправдано ако работата бара специфичка физичка способност. Но не и ако е поставено од љубопитност. Истото важи и за семејниот статус – релевантен само ако има директна врска со работните услови. Во спротивно, не.
Во сето тоа, кандидатите ретко имаат јасна стратегија. Некои одговараат искрено, без да размислат. Други даваат неутрални одговори, обидувајќи се да не ја нарушат атмосферата. А има и такви што намерно избегнуваат одговор. Кратко. Дипломатски. И продолжуваат понатаму.
Психолозите велат дека интервјуто за работа е специфична ситуација – мешавина од проценка и игра на моќ. Оној што прашува има предност. Но тоа не значи дека може да прашува сè.
Има една тивка промена во последниве години. Сè повеќе кандидати почнуваат да поставуваат граници.
„Би сакал да се фокусираме на моето искуство и квалификации“. Една реченица. Доволна.
Компаниите, пак, полека учат. Особено оние што сакаат да изгледаат модерно и професионално. Интервјуата стануваат поструктурирани, прашањата однапред дефинирани. Помалку импровизација, помалку ризик.
Но на терен, старите навики тешко умираат.
На крајот, интервјуто за работа не е само тест за кандидатот. Тоа е и тест за работодавачот. Какви прашања поставува, како се однесува, каде ја повлекува линијата.
И можеби токму во тие „мали“ прашања се крие вистинскиот одговор за тоа каква ќе биде работната средина утре. Не во тоа што ќе ви го понудат. Туку во тоа што ќе ве прашаат.
Б.З.М.
