Теоретски, борбата против корупцијата оди напред. Практично, граѓаните сè почесто посегнуваат по пликот.
Државните извештаи покажуваат пад на перцепцијата на корупцијата, подобрени механизми, нови стратегии, засилени контроли. И сето тоа звучи добро. Уредно. Дури и охрабрувачки. Но, истовремено, анкети меѓу граѓаните откриваат нешто сосема друго – дека митото не исчезнува, туку се нормализира. Се преселува од „исклучок“ во „начин на решавање проблем“.
„Ако не дадеш, ќе чекаш“, вели еден граѓанин во неформален разговор.
Парадоксот е очигледен. Формално, системот се чисти. Практично, луѓето не веруваат дека функционира без „поттик“.
Аналитичарите укажуваат дека ова не е редок феномен во земји каде институционалните реформи одат побрзо на хартија отколку во реалноста. Закони има. Процедури има. Но довербата – таа се гради бавно, а се губи брзо.
И додека институциите се фалат со бројки, граѓаните си ја водат својата математика. Колку ќе чекам? Колку ќе ме чини нерви? И колку „ќе чини“ да завршам работа денес, наместо за месец?
Во здравството, во администрацијата, па дури и во образованието – мали суми, ситни услуги, „симболични подароци“. Никој не ги нарекува мито гласно. Сите знаат што се.
Познавачи на состојбите велат дека тука има една опасна трансформација. Корупцијата веќе не е само проблем на „високо ниво“, на тендери и милиони. Таа се симнува долу, меѓу луѓето. Станува дел од културата. Нешто што се пренесува како совет: „Снајди се“.
И тука е најголемиот проблем. Кога граѓанинот ќе почне да ја прифаќа корупцијата како нормална, борбата против неа веќе не е само институционална. Таа станува и лична. А тоа е многу потешко.
Експерти предупредуваат дека ваквата состојба создава затворен круг. Луѓето даваат мито затоа што не веруваат во системот. А системот не се подобрува затоа што корупцијата продолжува да постои, само во порафинирана форма. Не се гледа секогаш. Не се пријавува. Но функционира.
Има и уште една димензија. Стравот. Не секој што ќе биде побаран за „услуга“ ќе пријави. Некои ќе молчат за да не си направат проблем. Други ќе платат и ќе заборават. Трети ќе се правдаат дека „нема друг начин“. И така, приказната се повторува.
Од друга страна, институциите често се фокусираат на големи случаи, звучни апсења, медиумски експонирани акции. Тоа создава впечаток дека нешто се случува. Но, ситната корупција, онаа што живее во секојдневието, останува под радар.
И тука се отвора едно непријатно прашање. Дали навистина корупцијата се намалува, или само се менува формата? Дали е можно да имаш подобри извештаи, а полошо искуство како граѓанин?
Одговорот не е едноставен. Но едно е јасно – бројките не ја раскажуваат целата приказна.
Во меѓувреме, граѓаните продолжуваат да се снаоѓаат. Некои од инат одбиваат да дадат. Чекаат. Се расправаат. Се нервираат. Други, не губат време. Плаќаат и одат понатаму. Прашање на избор. Или на притисок.
И можеби токму таму се крие вистинската слика. Не во извештаите. Не во стратегиите. Туку во тие мали одлуки, што се носат секој ден, зад затворени врати.
Само со една мисла во глава: „Да заврши работа“.
Б.З.М.
