Со ескалацијата на конфликтот на Блискиот Исток, воздушниот сообраќај влегува во една од најтешките кризи во својата историја. Затворањето на Ормутскиот теснец и војната во Иран веќе ги удвоија цените на горивата за авиони, а експертите предупредуваат дека патувањето во текот на претстојната летна сезона би можело да стане луксуз што малкумина можат да си го дозволат, додека масовните откажувања на летови би можеле да започнат веќе кон крајот на мај.
Според најновата анализа на невладината организација Европска федерација за транспорт и животна средина (T&E), прекинот на глобалните испораки на нафта поради војната во Иран драматично ги зголеми трошоците за воздушниот транспорт. Просечната цена на гориво по патник на летови на долги релации што ја напуштаат Европа се зголеми за речиси 90 евра.
Конкретни примери од анализата го покажуваат обемот на зголемувањето на цените. На пример, на летот од Париз до Њујорк, само цената на гориво по патник се зголеми за 129 евра. На летот од Барселона до Берлин, горивото е поскапо за 26 евра по патник, додека на летовите во Европа зголемувањето на трошоците е околу 29 евра по седиште.
Овие податоци ги споредуваат цените од минатата недела со оние непосредно пред почетокот на конфликтот меѓу САД и Израел со Иран, кој започна на 28 февруари.
„Кризата на Блискиот Исток докажува дека нашата вистинска ранливост е резервоар исполнет со странска нафта, а не закони дизајнирани да ја поправат климата“, рече Дајан Витри, директор за авијација во T&E.
Извршниот директор на Меѓународната агенција за енергија (IEA), Фатих Бирол, издаде драматично предупредување во интервју за АП, наведувајќи дека Европа има залихи на гориво најмногу уште шест недели. Глобалната економија се соочува со она што тој го нарекува „најголемата енергетска криза“ што некогаш е забележана.
Причината за таквата тревога е стратешка: Ормутскиот теснец, кој моментално е затворен, претставува спасоносна линија низ која минуваат околу 40 проценти од целиот европски увоз на гориво за авиони. Од почетокот на војната, ниту еден танкер со овој дериват не поминал низ теснецот.
Иако земјите од ЕУ обично држат залихи неколку месеци, нивоата во многу земји веќе паднаа под 20 дена покриеност, што е најниско од 2020 година.
Вили Валш, генерален директор на Меѓународната асоцијација за воздушен транспорт (IATA), ги оцени проценките на IEA како „отрезнувачки“. Според податоците на IATA, горивото сочинува околу 30 проценти од вкупните трошоци на авиокомпанијата, а со сегашното удвојување на цените, оперативните модели стануваат неодржливи.
Многу гиганти веќе почнаа да се повлекуваат:
SAS (Скандинавски авиокомпании): Откажа најмалку илјада летови во април поради високите цени.
KLM: Објави откажување на 160 летови за следниот месец, наведувајќи дека одредени рути едноставно повеќе не се финансиски одржливи.
Lufthansa: Донесена е одлука за итно затворање на ќерката компанија CityLine и предвремено пензионирање на 27 авиони од постара генерација кои не се енергетски ефикасни.
Нискобуџетни компании: Ryanair и easyJet предупредуваат дека сите дополнителни трошоци ќе бидат директно префрлени на патниците преку поскапи билети и зголемени даноци.
Експертите од Универзитетот Корнел ги предупредуваат патниците да се подготват за хаотично лето. Веќе не станува збор само за пари, туку за целосна неизвесност.
Компании како Делта, Јунајтед и Американ ерлајнс веќе ги зголемија надоместоците за багаж. Во исто време, се очекуваат подолги рути поради избегнување на воздушниот простор на Блискиот Исток, што дополнително ја зголемува потрошувачката на гориво. Покрај тоа, резервациите во последен момент ќе станат исклучително скапи или невозможни поради намалениот број летови.
Извештајот за економија на туризмот предвидува дека основните цени на билетите ќе се зголемат помеѓу пет и десет проценти, но дека таканаречените „доплати за гориво“ всушност ќе ја удвојат конечната сметка за патникот. На пример, Ер Индија веќе додаде до 280 долари на одредени цени, додека Катај Пацифик ги зголеми дополнителните трошоци за 34 проценти.
Се очекува реакцијата на Брисел
Соединетите Американски Држави се обидуваат да го ублажат ударот врз Европа со испраќање околу 150.000 барели гориво за авиони дневно, што е шест пати повеќе од вообичаеното ниво, но ова е само капка во морето од потребите на Стариот континент.
Европската унија во среда објави дека ќе издаде итни упатства за управување со ограничените залихи на гориво, кои би можеле да вклучуваат планови за рационализација (приоритетни летови). Доколку конфликтот не стивне, се проценува дека целосното закрепнување на секторот би можело да започне дури во втората половина на 2026 година, но довербата на патниците и стабилноста на цените ќе останат разнишани со години потоа.
Засега, советот до патниците е јасен: планирајте ги вашите патувања со голема претпазливост и бидете подготвени за ненадејни промени во распоредот на летовите и дополнителни трошоци што може да се појават дури и откако ќе се купи билетот.
