Дипломи има повеќе од работни места. А работници – сѐ помалку. На таблата пред факултетите секоја година се редат нови генерации. Насмеани лица, тоги, капи фрлени во воздух. Слики за спомен, за гордост. И тамам кога ќе се изгаснат камерите, почнува вистинската приказна. Онаа што не се фотографира.
Млади луѓе со диплома во рака, а без идеја каде понатаму.
Не е дека не учеле. Не е дека не вложиле години. Проблемот е што системот, тивко и упорно, произведува кадар за пазар кој одамна не постои. Или никогаш не постоел во таа мера.
Еден поглед на огласите за работа е доволен. Се бараат програмери, занаетчии, техничари, медицински кадар. Се бараат луѓе што знаат да работат, да поправаат, да создадат. А од друга страна, факултетите продолжуваат да полнат амфитеатри со студенти за насоки каде што конкуренцијата е огромна, а побарувачката е ограничена.
Резултатот? Илјадници дипломирани кои конкурираат за неколку работни места. И уште повеќе – такви што воопшто не конкурираат, затоа што однапред знаат дека нема каде.
„Не е проблем што има многу дипломирани, проблем е што нема стратегија“, велат аналитичари. „Образовниот систем не комуницира со пазарот на труд“.
Звучи апстрактно. А всушност е многу конкретно.
Факултетите работат по програми кои се менуваат бавно. Пазарот се менува брзо. Додека една генерација заврши четири години студии, потребите веќе се други. Технологијата оди напред, индустријата бара нови вештини, а дипломата останува иста.
И така се создава јаз. Голем јаз.
Младите тоа го чувствуваат најдиректно. Дел заминуваат во странство. Дел се преквалификуваат. Дел прифаќаат работа која нема врска со нивната струка. А има и такви што едноставно се откажуваат. Од системот, од идејата дека дипломата нешто вреди.
Не е реткост да сретнеш дипломиран правник што работи како продавач. Или економист зад шанк. Не затоа што сака, туку затоа што мора. И тоа полека станува нормално. Навика.
Од друга страна, фирмите се жалат дека не можат да најдат кадар. Парадокс што не е парадокс ако се погледне подлабоко. Бараат конкретни вештини, практично знаење, искуство. А добиваат кандидати со теоретска основа, често без допир со реалниот сектор.
„Праксата е слаба алка“, велат познавачи на состојбите. „Студентите завршуваат факултет без да видат како изгледа работниот ден во нивната професија“.
И тука кругот се затвора.
Факултетите „штампаат“ дипломи, пазарот бара вештини, младите се губат некаде помеѓу.
Проблемот не е само во бројките. Има и нешто друго. Перцепцијата.
Со години се туркаше приказната дека факултетот е единствениот пат до успех. Дека без диплома нема иднина. Родители, наставници, општество – сите во еден глас. И многумина тргнаа по тој пат, без да се запрашаат дали навистина е нивниот.
Занаетите останаа во сенка. Стручните училишта се втор избор. А токму таму денес има најголем дефицит.
Додека младите се борат за канцелариски работи, пазарот нуди солидни приходи за оние што знаат да работат со раце. Електричари, водоинсталатери, механичари. Професии што не носат диплома од факултет, но носат сигурен леб.
Сепак, промената не оди лесно. Системите ретко признаваат дека грешеле.
Реформи се најавуваат. Нови програми, повеќе пракса, поврзување со компаниите. Но, на терен, работите се движат бавно. Понекогаш премногу бавно за една генерација што нема време да чека.
И тука се враќаме на почетокот.
На насмевките пред факултетите. На надежта што трае кратко. На реалноста што доаѓа веднаш потоа.
Дипломата повеќе не е гаранција. Само хартија. Вредна е само ако зад неа стои нешто повеќе.
А прашањето што останува да виси во воздухот е едноставно. Уште колку генерации ќе поминат низ истиот круг?
Б.З.М.
