Жиранот во Македонија некогаш беше сигурност. Потпис што вреди. Рака што стои зад нечиј кредит како збор даден на маса, не како формалност во банка. Денес – реткост. Речиси исчезнат вид.
Сликата е едноставна: човек бара кредит, банката бара гаранција, а пријателите, роднините, колегите – гледаат на страна. Не затоа што не сакаат да помогнат. Туку затоа што знаат што значи тоа „да застанеш зад некого“. Ризик. Голем ризик.
Во банките велат дека улогата на жирантот драматично се сменила. Порано, тоа беше пракса што се подразбира. Денес, сѐ почесто се бараат други механизми – хипотеки, депозити, осигурувања. Не затоа што банките станале построги, туку затоа што луѓето станале повнимателни. И, да бидеме реални, поисплашени.
„Жиранот веќе не е формалност, туку потенцијален должник“, велат познавачи на банкарскиот сектор.
И тука е суштината. Во моментот кога ќе ставиш потпис, влегуваш во туѓа приказна. Ако таа приказна тргне наопаку, станува и твоја.
А приказните често тргнуваат наопаку.
Има безброј случаи кога луѓе станале жиранти од доверба, па на крајот завршиле со туѓ долг на грб. Кредитот не се враќа, банката бара наплата, а жирантот останува последната линија. Без многу простор за разговор. Без многу избор.
„Не ми требаат непријатности со роднини за пари“, ќе ти каже човек што еднаш изгорел.
Променет е и односот меѓу луѓето. Довербата не исчезнала, ама станала условена. Прашањето „ќе ми бидеш ли жирант?“ денес звучи како тест. Не за пријателството, туку за финансиската храброст. Или лудост, зависно од перспектива.
Во минатото, жирантот беше дел од културата на заемна помош. Се потпираше на збор, на чест, на тоа дека никој нема да дозволи да го изигра човекот што му застанал зад грб. Денес, економијата го смени тој кодекс. Платите се тенки, трошоците растат, неизвесноста е постојана. Во такви услови, секој си го чува својот грб.
Има и друга страна. Некои аналитичари велат дека исчезнувањето на жирантот е и знак на созревање на финансискиот систем. Помалку неформални гаранции, повеќе институционални механизми. Помалку емоции, повеќе математика. Но таа математика не ги решава човечките дилеми.
Зашто, кога некој ќе те замоли да му бидеш жирант, тоа не е само финансиско прашање. Тоа е однос. Историја. Понекогаш и притисок.
„Не можеш да одбиеш, а не сакаш да прифатиш“, велат луѓе што се нашле во таква ситуација. И навистина – нема лесен одговор. Ако прифатиш, ризикуваш. Ако одбиеш, ризикуваш нешто друго – односот.
И токму тука, меѓу парите и довербата, жирантот почнува да исчезнува.
Банките ќе најдат други решенија. Пазарот секогаш наоѓа. Но прашањето е што останува меѓу луѓето. Дали сме станале попаметни или само попретпазливи? Дали одлуката да не бидеш жирант е рационална или знак дека нешто суштинско се менува?
Можеби одговорот е некаде на средина. Луѓето не престанале да помагаат. Само научиле дека помошта има цена. И дека таа цена понекогаш е превисока.
Затоа, кога следен пат некој ќе побара жирант, тишината што ќе следи нема да биде случајна. Ќе биде пресметана. Малку непријатна. И многу искрена.
Жиранот, како што изгледа, не исчезнува случајно. Го оттурна реалноста.
Б.З.М.
