Фалсификувањето пари е една од најстарите криминални активности во човечката историја, но во 21 век доби нова димензија: од гаражни печатачи до државни фабрики, од организиран криминал до дипломатски торби.
Според проценките на Министерството за финансии на САД, во оптек во кое било време има помеѓу 70 и 200 милиони долари фалсификувани банкноти, со една фалсификувана банкнота на секои десет илјади вистински долари.
Сепак, глобалната слика варира во зависност од валутата и географијата. Заплените се постојани, а операцијата DECOY III на Европол во февруари 2026 година спречи околу 1,2 милијарди евра фалсификувани пари да влезат во оптек, при што полициските и царинските служби од 18 земји пресретнаа повеќе од седум милиони фалсификувани банкноти и монети наменети за европскиот пазар.
Покрај толку големите заплени, Европската централна банка во последните години забележа многу поповолна ситуација – во 2024 година, од оптек беа повлечени 554.000 фалсификувани евро банкноти, што изнесува 18 фалсификати на милион автентични банкноти – екстремно ниско ниво во споредба со годините по воведувањето на еврото.
Апоените од 20 и 50 евра најчесто се фалсификуваат и заедно сочинуваат повеќе од 75 проценти од сите повлечени лажни банкноти.
Намалувањето на бројот на фалсификувани банкноти е поврзано и со брзата експанзија на бесконтактните плаќања во Европската Унија. Во Соединетите Американски Држави, ситуацијата е посложена, делумно поради извонредното глобално ширење на доларот. Банкнотата од 20 долари е најфалсификувана во земјата во САД, додека банкнотата од 100 долари е најпопуларната цел за фалсификаторите во странство.
Ова не е случајност – американскиот долар е де факто глобална резервна валута, а нејзиниот оптек оди далеку надвор од границите на САД. Каде и да има долари, има и фалсификати. Но, не сите фалсификати се создаваат во импровизирани печатници.
Севернокорејски „долари“
Најсложената и геополитички важна приказна во оваа област е поврзана со Северна Кореја. Според севернокорејските пребегнувања, Ким Џонг-Ил лично наредил кон крајот на 1970-тите сите тајни операции на режимот да се финансираат со фалсификувани американски долари, со двојна намена за финансирање операции и економска војна против САД.
Резултатот беше банкнота што влезе во легендата – таканаречениот „супердолар“. Од 1989 година, Северна Кореја печати лажни банкноти од американски долари на индустриско ниво, користејќи професионални печатарски машини кои постигнуваат исклучително високо ниво на прецизност. Фалсификуваните банкноти се со толку висок квалитет што се покажаа како тешки за забележување на меѓународниот пазар.
Целта на програмата беше да се соберат средства за нуклеарните, хемиските и ракетните програми на земјата, а иницијативата, според истражувачите, беше водена директно од врвот на режимот поради нејзината големина и сложеност. Американските власти досега запленија околу 50 милиони „севернокорејски долари“. Сепак, високиот квалитет на овие банкноти, а не нивната количина, е главната загриженост. Во 2006 година, Интерпол издаде специјален „Портокалов аларм“ за супердоларот, предупредувајќи ја полицијата низ целиот свет.
Дистрибуцијата на лажни банкноти се одвивала преку софистицирани канали. Според еден пребегнувач, во амбасадата на Северна Кореја во Москва, фалсификуваните банкноти се мешаат со вистински долари на основа еден на еден, при што повеќето дипломати не се свесни дека добиваат фалсификувани банкноти.
Кон крајот на 2009 година, Северна Кореја го прошири своето работење и почна да печати фалсификувани банкноти од 200 евра, кои се продаваа за 75 долари секоја и циркулираа во Источна Европа. Владите низ целиот свет одговорија со низа мерки. Во 2013 година, САД објавија редизајнирана банкнота од 100 долари со тродимензионална безбедносна лента, боја што ја менува нијансата под агол и микропечатен текст што е исклучително тежок за репродукција. ЕЦБ постојано ја подобрува серијата евра за да го отежни фалсификувањето.
Сепак, во првата половина од 2024 година, Германија забележа зголемување од 19 проценти на бројот на откриени фалсификувани монети, што покажува дека фалсификувањето не е ограничено само на хартиени пари.
Покрај државните и полициските мерки, во игра е и технологијата. Најновата закана доаѓа во форма на таканаречени „супер-банкноти“ од следната генерација – екстремно софистицирани фалсификати направени со 3Д печатење со висока резолуција и манипулација со слики со помош на вештачка интелигенција, кои се сè потешки за откривање.
Како одговор, алгоритмите на вештачката интелигенција и системите за машинско учење сè повеќе се интегрираат во опремата за верификација на валути, овозможувајќи препознавање на шеми во реално време и континуирано подобрување на откривањето.
