Соединетите Американски Држави немаат цар како римскиот Нерон, но нивната политика сè повеќе наликува на владеење на еден човек што ги загрозува демократските традиции. И исто како што Нерон го поткопа римскиот денар – веројатно првата меѓународна валута во светот – денешното американско раководство претставува сè поголема закана за сопствената валута.
Во воздухот владее нелагодност околу сегашната и идната глобална улога на американскиот долар. Во обид да ја видат перспективата на доларот, аналитичарите честопати се осврнуваат на британската фунта стерлинг, претходникот на доларот како доминантна валута во светот, и се прашуваат како економската стагнација, високиот долг и неуспешните геополитички потези – како што е Суецката криза од 1956 година – доведоа до губење на нејзината глобална улога.
Сепак, поупатените набљудувачи можат да се потпрат на многу подолга историја на меѓународните валути – средства за плаќање во прекугранични трансакции – што се протега од холандскиот гулден од 17 и 18 век до фирентинскиот флорин од 14 и 15 век и сребрениот денар од антички Рим.
Може да се тврди дека римскиот денар бил првата вистинска меѓународна валута. Нејзините залихи биле пронајдени не само низ поранешните територии на Римското Царство, туку и по Патот на свилата – од Индија и Шри Ланка до Кина.
Датумите на тие наоди се совпаѓаат со пристигнувањето на стоки од тие делови на Азија во Европа, потврдувајќи ја важноста на трговската моќ и досег на Рим во поддршката на сопствената валута. Римјаните имале трговски бродови со невидена големина, способни за долги патувања. Не е изненадување што тие донеле свои пари со себе.
Политичкото обединување на Медитеранот под римска власт дополнително ја охрабрило трговијата. Оваа активност била регулирана од римски службеници, поддржана од силна армија и олеснета од постоењето на стабилна и обединета валута. За да се обезбеди квалитет, само римските власти имале право да коваат златни и сребрени монети. Ковањето монети било под надзор на Сенатот, чии членови редовно добивале извештаи од надлежни магистрати.
Благодарение на оваа контрола, содржината на сребро во денарот останала стабилна – во однос на тежината и чистотата – цели 300 години. Единствената валута им овозможувала на трговците безбедност во нивните трансакции, знаејќи точно што добиваат. Исто така, им овозможувала да вршат плаќања без физички трансфер на цврсти и вредни пари, а фактот дека средствата можат да се обезбедат на едно место врз основа на трансакции на друго, отворил пат за развој на кредитни односи и модерни финансиски пазари.
Во римскиот пример, ги гледаме клучните услови за широко прифатена меѓународна валута: сигурен квалитет, силна трговија, развиен финансиски систем, политичка рамнотежа и геополитичка безбедност на издавачот.
Сепак, римскиот случај покажува и дека овие услови не се трајни. Како што државата стареела, таа станувала сè повеќе бирократизирана. Демократските традиции на Републиката, кои му дозволувале на Сенатот да го ограничи прекумерното издавање пари, биле заменети со владеење на еден човек, чии одлуки останувале неконтролирани.
Владеењето на правото ослабе, а корупцијата стана сè позастапена, додека имотот беше концентриран во рацете на политички поврзани лица. Финансирањето на голема армија бараше високи даноци, кои достигнуваа до една третина од приходите, поткопувајќи ја трговијата. Високите даноци поттикнуваа евазија, честопати со соучество на оние што ги наплаќаа.
Како последица на тоа, започна девалвацијата на валутата – намалувањето на уделот на среброто во денарот – дури и за време на царот Нерон, кој го зголеми издавањето пари за финансирање на големи проекти, реконструкцијата на Рим по пожарот од 64 година од н.е., изградбата на луксузен дворец и воените кампањи.
Неговите наследници продолжија по истиот пат. Старите пари беа повлечени или стопени, додека пазарот беше преплавен со нови, речиси безвредни монети. Во рок од неколку векови, меѓународната улога на денарот исчезна.
Паралелите со денешниот долар не се тешко да се видат. Кина ги престигна САД како трговска сила. Царинските мерки на претседателот Доналд Трамп ги туркаат другите земји кон Кина и ги охрабруваат да склучуваат трговски договори едни со други.
Иако доларот формално не е девалвиран, се повеќе се зборува за ризикот од негово слабеење, бидејќи странските инвеститори ги намалуваат инвестициите во американски обврзници поради високиот јавен долг и заканите за независноста на Федералните резерви.
Соединетите Американски Држави остануваат воено силни, но трошоците за воени ангажмани, особено на Блискиот Исток, ги зголемуваат загриженостите за долгот и потенцијалното слабеење на доларот.
Америка нема цар, но нејзината политика сè повеќе наликува на систем доминиран од еден човек, со ослабени институции и растечка корупција.
Дали тоа го најавува падот на американската империја, како што владеењето на Нерон го најави падот на Римското Царство? Не е потребно пророштво за да се заклучи дека овие трендови не се во корист на иднината на доларот.
