Триесетгодишен човек стои пред градежна барака на периферијата на Скопје. Работи од сабајле до мрак. Пари добива – на рака. Договор нема. Осигурување нема. Утре ако се повреди, никој не го познава.
Не е исклучок. Сѐ повеќе станува правило.
Проценките дека секој трет работник во Македонија работи „на црно“ не звучат како статистика, туку како реалност што секојдневно се гледа на терен. Од градилишта, преку фризерници, па до доставувачи и сезонски работници – сивата економија не е скриена, туку речиси нормализирана.
„Работам веќе две години вака. Газдата вика – ако сакаш договор, ќе ти ја намалам платата“, раскажува еден работник. Кратко. Јасно. И доволно за да се разбере системот.
Проблемот не почнува кај работникот. Почнува од стравот. Од тоа што луѓето се плашат да не ја изгубат и таа плата што ја имаат. Во услови кога трошоците растат, а платите стагнираат, изборот е суров – или ќе работиш „на црно“, или нема да работиш воопшто.
Малите бизниси, пак, имаат своја приказна. Дел од нив признаваат дека не можат да издржат со сите давачки. Придонеси, даноци, инспекции. Кога ќе се собере сѐ, вработен станува „луксуз“. Па се бара заобиколен пат.
Економистите предупредуваат дека ова е двоен удар. Од една страна, државата губи милиони евра годишно од неплатени придонеси. Од друга, работниците остануваат без здравствено осигурување, без пензиски стаж, без било каква сигурност. Денес работат, утре се невидливи.
Има и трета страна – конкуренцијата. Фирмите што работат легално често се во полоша позиција од тие што штедат на грбот на работниците.
„Не можеш да се натпреваруваш со некој што не плаќа ништо“, велат познавачи на пазарот.
И тука почнува кругот. Едни преминуваат во сива зона за да преживеат, други пропаѓаат.
Инспекциите постојат. Контроли има. Но ефектот е ограничен. Дел од работниците однапред се предупредени кога ќе дојде инспекција. Други се пријавуваат како „пријатели“, „помагачи“, „волонтери“. Системот лесно се заобиколува. Сите го знаат тоа.
Во меѓувреме, најголемиот товар паѓа на оние што немаат глас. Млади луѓе без искуство, луѓе од внатрешноста што доаѓаат во Скопје, па дури и пензионери што бараат дополнителен приход. За нив, договорот е луксуз. Важно е да има работа. Барем за денеска.
Парадоксално, дел од работниците и самите не сакаат формално вработување.
„Ќе ми земат придонеси, подобро вака“, велат. Краткорочна логика. Долгорочна штета. Без стаж, без сигурност, без иднина.
Ако се погледне пошироко, сивата економија не е само економски проблем. Таа ја поткопува довербата. Во институциите, во правилата, во идејата дека трудот треба да биде вреднуван и заштитен. Кога една третина од системот функционира надвор од законите, прашање е што всушност е „нормално“.
Решението не е едноставно. Намалување на давачките, поефикасни инспекции, поголема заштита за работниците – сето тоа се споменува со години. Но на терен, работите се движат бавно. Понекогаш едвај.
И додека институциите анализираат и подготвуваат стратегии, реалноста продолжува по старо. Луѓето стануваат рано, одат на работа, земаат пари во кеш и се враќаат дома со истото прашање – што ако утре ме нема на списокот?
Одговорот никој не го знае. Или не сака да го каже.
