Додека земјите, вклучувајќи ја и Македонија, овие денови интензивно се борат со цените на горивата, а некои европски дури и им наплаќаат поскап литар на возачите со странски регистарски таблички, аналитичарите се согласуваат дека светот сè уште не ги видел економските последици од војната на Блискиот Исток. Какви и колку големи ќе бидат тие последици, првенствено ќе зависи од тоа колку долго ќе траат конфликтите.
„Поради војната на Блискиот Исток, може да се појави најлошата енергетска криза во светот во последните децении“, предупреди оваа недела извршниот директор на Меѓународната агенција за енергија (ИЕА), Фатих Бирол.
Нафтата и природниот гас произведени од Иран, Ирак, Саудиска Арабија, ОАЕ, Кувајт, Катар и Бахреин стигнуваат до светот преку Ормутскиот теснец. Четвртина од светската поморска трговија со нафта поминува низ овој теснец, според податоците на Меѓународната агенција за енергија (ИЕА). Барем така беше до почетокот на војната во Иран, на 28 февруари, кога протокот на сурова нафта и нафтени производи низ Ормутскиот теснец изнесуваше 20 милиони барели дневно.
Поради застојот во теснецот, светот не само што има проблем со снабдувањето со нафта, туку и со други стоки. Околу една третина од глобалната трговија со ѓубрива поминува низ теснецот.
А последицата од помалата понуда на ѓубрива лесно може да доведе до проблеми со цените на храната…
И меѓународните и домашните аналитичари укажуваат дека економските последици од овој конфликт на Блискиот Исток би можеле да бидат посериозни и далекусежни ако војната трае, односно блокадата на снабдувањето со енергија и петрохемиски производи.
Тежината на последиците од војната и зголемувањето на цените на нафтата врз македонската економија ќе зависи од тоа колку долго ќе трае конфликтот на Блискиот Исток.
Колку новата криза би можела да личи на онаа од 2008 година во однос на нејзините последици?
Во епицентарот на глобалната финансиска криза од 2008 година беа хипотекарните обврзници и главната причина беше регулативата, што доведе до многу погрешни инвестициски одлуки.
Тука многу помогна и олигополот на неколку кредитни агенции кои понудија највисок рејтинг на сите овие обврзници, иако, со малку анализа беше јасно дека тоа не може да биде случај.
Кризата од 2008 година беше од системска природа, донесе огромни последици.
Последици како што беа невработеноста во САД од 10 проценти и падот на БДП кој повторно беше достигнат само по три или четири години, додека берзата се врати на своето ниво пред кризата дури во 2013 година.
Војната во Украина, пред сè, ја разгоре инфлацијата и следствено донесе високи каматни стапки.
Сепак, тие ефекти не би изостанале во голема мера дури и да немаше војна со оглед на големите фискални и монетарни стимулации за време на пандемијата. Падот на економијата во првата половина од 2022 година беше брзо надминат, а берзите се опоравија релативно лесно благодарение на бранот инвестиции во областа на вештачката интелигенција.
Како беше за граѓаните на Македонија во 2008 година?
Македонските граѓани и локалните бизниси не беа директно погодени од финансискиот „вирус“ во таа криза пред речиси две децении, бидејќи нашите банки, институционални инвеститори и граѓани не беа изложени на хипотекарни документи.
Но, секундарните ефекти беа секако – тешки.
Во некои европски земји, балонот на недвижностите пукна, иако епицентарот на хипотекарната криза беше на американскиот пазар.
Суштинската криза на ЕУ беше исполнета неколку години подоцна преку кризата со јавниот долг, која го доведе во прашање опстанокот на заедничката валута.
Влијанието на војните во Украина и Иран
Војната во Украина, која сè уште трае, го поттикна растот на инфлацијата, а новиот конфликт на Блискиот Исток доведе до нагло зголемување на цените на енергијата, поради блокадата на водниот пат за нафта и гас.
Какви други економски последици би можела војната во Иран да донесе за светот?
Од оваа гледна точка, тешко е да се проценат последиците од војната во Иран, кои би можеле да бидат далекусежни ако блокадата на снабдувањето со енергија и петрохемиски производи трае подолг временски период. Она што не е во корист на глобалната економија во моментов е многу полошата финансиска состојба во споредба со 2008 година, пред сè кога станува збор за состојбата на јавниот долг. Дури и релативно мали нарушувања во такви околности можат да доведат до рецесиски притисоци, велат експертите.
БлекРок: Длабоки последици за светската економија ако цените на нафтата останат високи
„Ако цената на нафтата достигне 150 долари за барел, тоа ќе предизвика глобална рецесија“, изјави за Би-Би-Си во среда Лари Финк, директор на американскиот финансиски гигант БлекРок, кој ја води најголемата светска компанија за управување со инвестиции. Тој истакна дека ако Иран „остане закана, а цените на нафтата останат високи, тоа ќе има длабоки последици за светската економија“.
За Финк, тој вели дека е сè уште рано да се утврди конечниот обем и исход од конфликтот на Блискиот Исток, но верува дека постојат две екстремни сценарија.
Прво, ако конфликтот се реши и Иран стане земја што меѓународната заедница повторно може да ја прифати, цената на нафтата би можела да падне под нивоата пред војната.
Но, ако тоа не се случи, тој вели дека може да има „години со цени над 100 долари, поблиску до 150 долари за нафта, што има длабоки последици за економијата“ и исходот веројатно би бил „остра и длабока рецесија“.
Спротивно на мислењето дека моменталната состојба на пазарите наликува на периодот пред глобалната финансиска криза во 2007-2008 година, Лари Финк цврсто тврди дека нема шанси за повторување на финансиските превирања од тој период.
„Не гледам никакви сличности“, вели тој. „Нула“.
ММФ: Влијанието врз економијата ќе зависи од времетраењето на конфликтот
И ММФ ги анализира можните економски последици од војната во Иран.
Последиците од настаните на Блискиот Исток се нарушувања во трговијата и економската активност, нагло зголемување на цените на енергијата и нестабилност на финансиските пазари, објави Меѓународниот монетарен фонд на почетокот на март, нагласувајќи дека е прерано да се процени економското влијание врз глобалната економија.
„Тоа влијание ќе зависи од обемот и времетраењето на конфликтот“, соопшти ММФ, најавувајќи дека ќе објави сеопфатна проценка во априлското светско економско истражување.
ЕЦБ: Првичниот шок помал од 2022 година.
Шефицата на Европската централна банка (ЕЦБ), Кристин Лагард, изјави во среда дека бизнисите би можеле побрзо да ги зголемат цените како одговор на нафтениот шок од војната во Иран, сличен на избувнувањето на војната во Украина во 2022 година.
„Доколку цените на нафтата и гасот продолжат да растат, реакцијата на компаниите и работниците би можела да биде побрза од минатиот пат“, рече Лагард на конференција во Франкфурт.
Како што изјави таа, ЕЦБ во моментов проценува дека почетниот шок е помал отколку во 2022 година, кога цените на гасот и нафтата во Европа достигнаа високи нивоа по почетокот на војната во Украина.
Важноста на Ормутскиот теснец
Војната во Иран, која започна на 28 февруари, доведе до речиси целосна блокада на протокот на нафта и гас низ Ормутскиот теснец, што резултираше со прекин на снабдувањето со енергија на глобално ниво.
Меѓународната агенција за енергија (ИЕА) изјави дека протокот на сурова нафта и нафтени производи низ Ормутскиот теснец драстично се намалил од околу 20 милиони барели дневно (мб/д) пред војната на сегашниот низок обем.
„Со сообраќајот во голема мера прекинат, ограничен капацитет за заобиколување на клучниот воден пат и полнење на складиштата, земјите од Персискиот Залив го намалија вкупното производство на нафта за повеќе од 11 милиони барели дневно. Во отсуство на брзо обновување на водните патишта, загубите во снабдувањето ќе се зголемат“, предупреди ИЕА.
Ормутскиот теснец е клучна трговска артерија и главна извозна рута за нафта и природен гас произведени од Саудиска Арабија, ОАЕ, Кувајт, Катар, Ирак, Бахреин и Иран. Податоците на ИЕА покажуваат дека во 2025 година, околу 25 проценти од светската поморска трговија со нафта транзитирала низ овој теснец.
„Околу 80 проценти од нафтата и нафтените производи што транзитираа низ теснецот во 2025 година беа наменети за Азија. Покрај тоа, над 110 милијарди кубни метри течен природен гас поминаа низ Ормутскиот теснец во 2025 година. Околу 93 проценти од извозот на гас од Катар и 96 проценти од извозот на ОАЕ транзитираа низ теснецот, што претставува речиси една петтина од глобалната трговија со течен природен гас. Нема алтернативни патишта за изнесување на овие количини на пазарот“, соопшти ИЕА.
Регионот на Персискиот Залив е клучен извор на извоз на рафинирани нафтени производи на глобалните пазари, особено средни дестилати како што се дизел и гориво за авиони, истакна Агенцијата.
„Во 2025 година, производителите од Заливот извезуваа123
3,3 милиони барели дневно рафинирани нафтени производи и 1,5 милиони барели дневно течен нафтен гас (LPG). Рафинериите со капацитет од повеќе од три милиони барели дневно веќе се затворени поради нападите. Рафинериите надвор од регионот, исто така, ја намалуваат работата поради загриженост за достапноста на суровини“, изјави ИЕА.
Различни други пазари на стоки, исто така, беа погодени од прекини поради застојот во Ормутскиот теснец.
Снабдувањето со ѓубрива е еден од нив. Агенцијата посочува дека повеќе од 30 проценти од глобалната трговија со уреа (азотно ѓубриво) се движи низ теснецот, заедно со околу 20 проценти од трговијата со амонијак и фосфат.
Следствено, ова создава ризици за – зголемување на цените на храната.
