Намалувањето на ДДВ-то за горивата дојде како брза мерка во момент кога цените веќе одамна тргнаа нагоре. Владата уверува дека со спуштањето од 18 на 10 отсто ќе се олесни ударот врз џебот на граѓаните. Но, на терен – приказната е поинаква. Горивата не поевтинуваат драматично, а нервозата кај возачите расте.
На бензинските пумпи, сцената е веќе позната. Луѓе точат по 500 или 1000 денари, наместо „до врв“. Се пресметува секој литар. Еден возач кратко вели: „Секој ден поскапо, платата иста“. И тука завршува разговорот. Нема многу простор за анализа кога реалноста е толку едноставна.
Од Владата тврдат дека ова е директна интервенција за заштита на стандардот. Со намалено ДДВ, очекувањата се дека цените ќе се стабилизираат, барем привремено. Но дел од аналитичарите велат дека мерката доаѓа предоцна. Според нив, трендот на поскапување веќе е вграден во пазарот, а ваквите потези можат само делумно да го ублажат ударот.
„Ова е реакција, не стратегија“, велат познавачи на економските движења. Објаснуваат дека цената на горивата не зависи само од данокот, туку и од глобалните берзи, транспортните трошоци, курсот на доларот и маржите на трговците. Кога сите тие фактори одат нагоре, намалување на ДДВ не може да направи чудо. Може да помогне, но не доволно.
Некои експерти одат чекор понатаму. Сметаат дека државата требало порано да интервенира и со поширок пакет мерки. На пример, ограничување на маржите, субвенции за транспортните компании или привремено намалување на акцизите. Само една мерка, велат, не ја менува сликата.
Има и друг агол. Дел од економистите предупредуваат дека ваквото намалување на ДДВ значи и помалку пари во буџетот. А тоа отвора нов проблем. Ако државата собира помалку, од каде ќе ги покрие останатите трошоци? Со нови задолжувања? Со кратење на други ставки? Прашања што засега остануваат без јасен одговор.
Во меѓувреме, ефектот на терен е ограничен. Неколку денари поевтино гориво не ја менува суштината. Особено за оние што секојдневно зависат од автомобил – таксисти, доставувачи, мали бизниси. За нив, разликата е премала за да направи вистинска разлика во крајната сметка.
Се отвора и дилемата дали трговците целосно ќе го пренесат намалувањето на ДДВ кон крајните цени. Познавачи на пазарот велат дека тоа не е секогаш случај. Дел од ефектот може да остане кај компаниите, особено ако нема силна контрола. Во таква ситуација, граѓаните повторно се тие што ја плаќаат цената.
Паралелно, цените на другите производи продолжуваат да растат. Горивото е основа за транспорт, а транспортот влијае на сè – од храна до градежни материјали. Така, дури и мало поскапување се прелева низ целата економија. Намалувањето на ДДВ, велат аналитичарите, не може да го сопре тој ефект.
Во јавноста веќе се чувствува замор од вакви „пожарникарски“ мерки. Луѓето очекуваат нешто поопипливо, поодржливо. Не краткорочно олеснување, туку план што ќе даде сигурност. Засега, тоа недостасува.
И додека институциите уверуваат дека работат на решенија, реалноста си тече по свое. Цените се движат, пазарот реагира, граѓаните се прилагодуваат. Некои помалку возат. Други бараат алтернативи. Трети едноставно стискаат заби.
На крајот, прашањето останува исто – дали ова ќе биде доволно? Или само уште една мерка што ќе се изгуби во серијата обиди да се сопре нешто што одамна излезе од контрола.
Б.З.М.
