Кредитот одамна престана да биде алатка. Станува нешто друго. Нешто што се зема не за да се реши проблем, туку за да се оттурка реалноста уште малку подалеку.
Луѓе што веќе имаат еден кредит, земаат втор. Некои и трет. Не затоа што не можат да преживеат без нив, туку затоа што не сакаат да се откажат од начинот на живот што веќе го имаат.
„Не можеш да му објасниш на човек дека треба да се врати чекор назад кога веќе се навикнал да оди напред“, вели еден финансиски аналитичар. „Па дури и ако тоа ‘напред’ е само на хартија“.
Кафулињата се полни. Телефоните се нови. Одморите – задолжително барем еднаш годишно. И сето тоа некако се вклопува во буџети што реално не го дозволуваат тоа. Разликата? Се покрива со кредит.
Има нешто психолошко тука. Кога ќе подигнеш кредит, не чувствуваш дека си посиромашен. Напротив. Неколку дена, можеби и неколку месеци, се чувствуваш посигурен. Како да си ја „средил“ ситуацијата. Како да си купил време.
А времето… тоа најмногу чини.
Познавачите на финансиските текови велат дека најопасниот момент не е кога човекот нема пари. Туку кога има пристап до лесни пари. Кога картичката ќе помине, кога кредитот ќе се одобри за неколку часа, кога банката ќе ти каже „можеш уште“.
Тогаш почнува играта.
Платата доаѓа и веднаш заминува. Дел за рата. Дел за камата. Дел за стар долг. А за животот – што остане. И пак не е доволно. Па нов кредит. Па нова обврска.
„Ова не е класично задолжување, ова е одложување на реалноста“, предупредуваат економски познавачи. „Се создава привид дека стандардот расте, а всушност се купува со идни приходи“.
Идни приходи што никој не гарантира.
Во разговор со граѓани, се слушаат исти реченици. „Само уште овој кредит.“ „Ќе го затворам претходниот.“ „После ќе се стабилизирам.“ Секој верува дека токму неговата ситуација е привремена. Дека ќе излезе од кругот.
А кругот е направен така да не пушта лесно.
Банките не се виновни, тие работат бизнис. Нудат
што има побарувачка. А побарувачката расте. Секој месец. Со нови производи, со „поволни услови“, со рати што изгледаат мали… додека не се соберат сите заедно.
И тогаш бројките стануваат тешки. Многу тешки.
Еден економист вели дека најголемата илузија е чувството на контрола.
„Луѓето мислат дека го контролираат долгот, а всушност долгот ги контролира нивните одлуки – што ќе купат, каде ќе одат, дури и како ќе размислуваат“.
И некако, сè почнува да се врти околу тоа. Околу ратата. Околу датумот. Околу следната исплата.
Малкумина зборуваат за тоа гласно. Срамота е, велат. Или навика. Или едноставно – не се стигнува да се размисли.
А кога ќе се собере храброст да се пресмета… излегува дека не се живее подобро. Само поскапо.
Сликата е чудна. Од една страна, полни трговски центри, нови автомобили, викенд-патувања. Од друга, зголемен број на луѓе што до средината на месецот веќе се „на нула“. Или под нула.
И тука доаѓа вистинското прашање. Не дали кредитите се лоши. Туку зошто толку често се користат за да се одржи нешто што реално не може да се издржи.
Можеби затоа што никој не сака да признае дека мора да се скрати. Дека мора да се забави. Дека мора да се каже – доста е.
Полесно е вака. Уште една рата. Уште еден месец. Уште една илузија дека сè е под контрола.
Барем до следната уплата.
Б.З.М.
