Малку луѓе знаат дека под нозете, во сенките на дабовите шуми и старите ливади, лежи нешто што на европските пазари се плаќа поскапо од злато по грам. Тартуфот – тивка, невидлива габа што не расте на површина, туку се крие под земја – веќе не е само егзотика од Италија или Франција. Се наоѓа и кај нас. И тоа не малку.
Во неколку региони низ Македонија, од западните планински појаси до источните суви предели, ловците на тартуфи одамна ја откриле вредноста што природата ја крие.
Некои од нив не сакаат ни да зборуваат јавно.
„Ќе ми го земат теренот“, велат низ смеа, ама не е баш шега. Локациите се чуваат како семејна тајна, се пренесуваат од татко на син, од пријател на пријател – шепотејќи.
А цените… таму приказната станува сериозна. Белите тартуфи на европските пазари достигнуваат и по неколку илјади евра за килограм. Црните се поевтини, но и понатаму вредни. За споредба, еден добар ден во шума може да донесе повеќе пари отколку цел месец работа во некои сектори. Само ако знаеш каде да бараш. И ако имаш добро куче.
Тука почнува втората приказна. Без обучено куче – нема тартуфи. Некои користат раси специјално тренирани за тоа, други сами ги дресираат. Малку игра, малку дисциплина, малку инстинкт.
„Кучето е половина од работата“, велат познавачи. Другата половина е трпение. И чувство за терен.
Но не е сè така романтично како што звучи. Во последниве години, со растот на интересот, расте и нередот. Се појавуваат луѓе што копаат без ред, ја уништуваат почвата, оставаат дупки, ја уништуваат микрофлората што е клучна за растот на тартуфите. Еден од поискусните собирачи вели дека „ако вака продолжи, за неколку години ќе нема што да се бара“. Малку драматично, ама не и невозможно.
Проблем е и што нема јасна регулација. Кој смее да собира, каде, под кои услови… сè уште е во сива зона. Во некои европски земји постојат дозволи, ограничувања, дури и казни за неправилно собирање. Кај нас – секој си оди во шума со лопата и куче, па што најде.
А токму тука лежи шансата. Не во дивото собирање, туку во организираното производство. Во последниве години се појавуваат обиди за култивирање на тартуфи – засадување на дрвја инокулирани со бавни, контролирани насади, долгорочни инвестиции. Не носи пари веднаш. Треба време. Пет, седум, понекогаш и десет години. Но кога ќе почне да дава… бројките веќе изгледаат поинаку.
Аналитичари укажуваат дека Македонија има погодна клима и почва за неколку видови тартуфи. Сончеви лета, умерени зими, разновидни почвени структури – комбинација што не е за потценување. Особено во руралните средини каде земјоделството станува сè помалку исплатливо, ова може да биде алтернатива. Не за сите, ама за оние што имаат трпение и малку визија.
Има и друга димензија. Туризам. Во Италија и во Хрватска, ловот на тартуфи одамна е атракција. Луѓе плаќаат да шетаат по шуми со обучени кучиња, да учат, да пробуваат храна на лице место. Кај нас? Потенцијал има. Само никој сериозно не го фатил.
Се разбира, не треба да се идеализира. Ова не е „брза заработка“. Не е приказна каде утре ќе излезеш во шума и ќе се вратиш со 1.000 евра во џеб. Повеќе е како тивка инвестиција што бара знаење, дисциплина и малку среќа. И да, ризик.
Но во време кога селата се празнат, а земјоделците едвај врзуваат крај со крај, ваквите ниши не смеат да се игнорираат.
Тартуфите не се решение за сите проблеми. Ама можеби се дел од решението. Можеби баш таму, под земја, има нешто што вреди да се ископа.
Б.З.М.
