Иран ја претвори една од најчувствителните точки на светската трговија, Ормутскиот теснец, во своја најголема стратешка предност во војната со САД и Израел.
На почетокот на конфликтот, на 2 март, Иранската револуционерна гарда објави дека го затворила Ормутскиот теснец. Иако никогаш не беше прогласена формална блокада, еден од најважните светски нафтени патишта беше во голема мера парализиран.
Теснецот се наоѓа помеѓу Оман и Иран и го поврзува Персискиот Залив на север со Оманскиот Залив на југ и Арапското Море. Светската економија во голема мера зависи од протокот на нафта низ Ормускиот теснец, кој носи околу 20 проценти од вкупната потрошувачка на нафта во светот.
Стратешката предност на Техеран
Техеран се закани на почетокот на конфликтот дека ќе го нападне секој брод што ќе се обиде да помине низ преминот, а подоцна почна да ги таргетира танкерите со беспилотни летала и ракети.
Последиците брзо се почувствуваа на глобалниот пазар на енергија. Сообраќајот на танкери низ теснецот речиси запре, а цените на нафтата на светските пазари скокнаа за повеќе од 40 проценти за само две недели од почетокот на конфликтот.
Волстрит журнал забележува дека Иран им дозволува на своите партнери, вклучувајќи ја и Кина, да извезуваат нафта од Персискиот Залив, додека ги спречува другите земји да го сторат тоа. Токму во оваа селективна контрола на сообраќајот можеме да видиме колку Техеран го претворил Ормускиот теснец во ефикасно геополитичко оружје.
САД го потцениле Иран
Прво на сите, треба да се каже дека Вашингтон ја потценил подготвеноста на Иран всушност да се прибегне кон потег за дестабилизација на сообраќајот низ Ормускиот теснец.
Очигледно е дека некои аналитичари во Вашингтон ги делеле проценките на оние кои верувале дека Иран нема да го затвори Ормускиот теснец бидејќи тоа би го загрозило и сопствениот извоз на нафта. Сепак, развојот на настаните покажа поинаку, бидејќи егзистенцијалната закана за клерикалниот режим во Техеран предизвика многу поостра реакција од очекуваната.
Можност за воена придружба
Како опција, се појавува воена придружба, слична на она што го спроведе американската морнарица кон крајот на 1980-тите за време на операцијата „Ернест Вил“, кога американските воени бродови ги придружуваа танкерите низ Персискиот Залив за време на војната меѓу Иран и Ирак.
Но, како што пишува „Волстрит џурнал“, денешната американска морнарица е околу половина помала, а Иран е опремен со оружје што го немаше тогаш, како што се беспилотни летала. Дури и ако придружбата започне, таа веројатно ќе биде ограничена на танкери и ќе дозволи само околу 10% од нормалниот дневен сообраќај, според проценките на „Лојдс лист“.
Претседателот на САД, Доналд Трамп, побара од сојузниците, па дури и од ривалите како Кина, да придонесат со воени придружни бродови. Ниту една земја сè уште јавно не го потврдила учеството, а Јапонија и Австралија ја отфрлија поканата на американскиот претседател Доналд Трамп да се придружи на она што Белата куќа го нарекува „коалиција Хормог“.
Why 33 km wide “Strait of Hormuz” in Gulf region is so crucial for the entire world. #USA #Dubai #dubaiattack #Iran
— Nirnay Kapoor (@nirnaykapoor) March 1, 2026
Watch this 👇🏻👇🏻 pic.twitter.com/RJdk83Aa6S
Тесен воден пат во дострел на иранските ракети
„Гардијан“ забележува дека иако САД ја имаат една од најголемите и најмоќните морнарици во светот, тоа не значи дека имаат ресурси потребни за да ја придружуваат.
Близината на иранскиот брег од каде што можат да се лансираат ракети и беспилотни летала кон бродовите е дополнителен проблем. На некои делови од транзитната рута, бродовите пловат само пет до шест километри од иранскиот брег. Поради ова, времето на пристигнување на ракетите или беспилотните летала е исклучително кратко, па екипажите на бродовите имаат помалку од две минути за реакција.
Иран има на располагање голем број моќни морски мини, кои можат да се постават веднаш под површината или да се закотват на морското дно и да се активираат на длабочина до 50 метри под површината. Покрај физичката опасност, мините имаат и силен психолошки ефект бидејќи создаваат постојана неизвесност за екипажите и бродарите и дополнително би ја комплицирале секоја операција на придружба или организирање конвои низ теснецот.
Напади на островот Харг
Трамп, исто така, размислува за заземање на клучниот нафтен терминал на Иран на островот Харг, што, доколку танкерите останат блокирани во Персискиот Залив, би барало вклучување на американските копнени сили, според американските претставници, објавува Аксиос.
Таквиот потег би можел да предизвика ирански одмазднички напади врз нафтените објекти и цевководи низ Заливот, особено во Саудиска Арабија. „Ризиците се високи, но исто така се и наградите. Претседателот сè уште не ја донел таа одлука.
Опција за копнена акција
Во ова поморско тесно грло, асиметричната стратегија на Иран, која комбинира роеви брзи бродови за напад, беспилотни летала и крајбрежни ракети, има способност ефикасно да ја неутрализира традиционалната технолошка супериорност на САД.
Некои аналитичари предупредуваат дека за вистинската безбедност на конвојот, би било потребно да се контролираат барем клучните делови од брегот од кои се кријат иранските системи. Таквата копнена операција сама по себе би била многу сложена и тешка.
„Гардијан“ забележува дека кон крајот на минатата недела, 2.000 американски маринци од 31-та морска експедициска единица со седиште во Окинава беа испратени на Блискиот Исток заедно со нивните амфибиски јуришни бродови и се очекува да пристигнат во регионот за околу две недели. Но, малку е веројатно дека сила од таа големина би била доволна за операција за спротивставување на иранските ракетни батерии на брегот.
Географијата е клучна
„Самиот географски пристап на теснецот е клучен за целата приказна. Можеме да видиме дека станува збор за канал кој е пресечен на иранска територија речиси под прав агол. Поради ова, тој е изложен на напади од иранското копно од три страни. Тоа е многу карпеста област во која Иранците вкопале крајбрежни батерии, без разлика дали се артилериски или ракетни батерии, вели воениот аналитичар Маринко Огорец.
Иран, исто така, има голем број беспилотни летала кои можат да се лансираат дури и од багажникот на автомобил, па дури и ако овие батерии бидат уништени, тие лесно би можеле да се заменат со друго оружје. Исто така, во тој залив има неколку острови кои се под иранска контрола. Многу е веројатно дека се утврдени и дека иранските сили се стационирани на нив. Теоретски, можно е да се заземат овие острови и да се контролираат, но тоа всушност нема да го реши главниот проблем бидејќи ситуацијата на копното останува иста“, рече Огорец.
„Широк е околу 40 километри, но само околу 20 километри од него се всушност пловни. Тој воден пат поминува покрај иранскиот брег, што значи дека е дополнително изложен на дејствијата на иранските сили. Во таква ситуација, тешко е да се деблокира теснецот. Не сум сигурен дека тоа е можно без копнена операција“, вели Огорец.
„Копнената инвазија е ризичен потег“
Евентуалниот обид за воено преземање на Иран или истоварување на Хормуз би бил исклучително ризичен потег.
„Доколку се направи обид за преземање на Иран како целина, на пример од правец на Турција, Ирак или преку Пакистан, не сум сигурен дека ова би било изводливо во поголем обем. Ако зборуваме исклучиво за слетување во областа Хормуз, со цел да се истиснат иранските сили од таа област, повторно е прашање колку би можела да биде успешна таква операција, вели експертот.
Иран сè уште има недопрена копнена армија која е подготвена и високо мотивирана за разни форми на конфликт. Прашањето е дали американските сили и израелско-американската коалиција се подготвени за таков потфат, бидејќи тоа речиси сигурно би значело значителни загуби на персонал меѓу силите што би се обиделе да го извршат слетувањето“, додаде тој.
Тој додаде дека воената придружба на танкери не би била долгорочно решение.
„Идејата воените бродови едноставно да ги придружуваат танкерите исто така не е особено одржлива. Иранската страна има одредена предност бидејќи таргетира цели на вода, додека нејзините сили се на копно. Во таква ситуација, воените бродови стануваат цели речиси исто колку и танкерите што треба да ги заштитат“, додаде тој.
