Над 90 илјади работници во Македонија примаат дел од платата во плик – пари што не се пријавени и не се евидентирани во официјалниот систем. Практиката одамна не е тајна, но и понатаму се провлекува тивко, некаде помеѓу законите што постојат на хартија и реалноста на теренот, каде што работодавачите и работниците, секој од своја причина, понекогаш прифаќаат да играат по некои „непишани правила“.
Моделот е прилично едноставен. Дел од платата се исплаќа на трансакциска сметка, со сите придонеси и даноци, а остатокот – во плик. На рака. Без траг во системот. Така, барем на хартија, фирмата има помали трошоци за придонеси, а работникот добива повисок износ отколку што би земал доколку целата плата се исплаќа легално. Барем на прв поглед… затоа што вистинската сметка обично доаѓа подоцна.
„Кога ќе дојде време за пензија, тогаш се гледа вистината“, велат економистите. „Придонесите се пресметуваат врз основа на официјално пријавената плата. Сè што е дадено во плик – едноставно не постои за системот“.
И додека институциите повремено најавуваат засилени контроли, синдикатите предупредуваат дека ваквата пракса и натаму е широко распространета, особено во одредени сектори како градежништво, угостителство, трговија, но и во помали приватни фирми каде што работниот однос често се договара „на доверба“.
Еден вработен во мал производствен погон, кој инсистираше да остане анонимен, раскажува дека ваквиот начин на исплата е речиси нормализиран.
„На сметка ми легнува минимална плата, а остатокот го добиваме во плик. Сите знаеме како оди тоа… Никој не прашува многу. Ако прашаш – лесно можеш да останеш без работа“.
Тука, велат познавачите, лежи и најголемиот проблем. Работниците формално имаат права, но во пракса ретко се осмелуваат да реагираат. Стравот од губење на работното место, особено во време на економска неизвесност, често ги тера луѓето да прифатат компромис што долгорочно може да им се врати како бумеранг.
Од друга страна, работодавачите тврдат дека високите давачки кон државата се главната причина за ваквата појава.
„Кога на платата ќе се додадат сите придонеси, трошокот за работникот е многу поголем од она што тој реално го добива“, објаснува претставник на една бизнис-асоцијација. „Некои компании се обидуваат да најдат начин да го задржат кадарот, а истовремено да преживеат на пазарот“.
Но, економистите предупредуваат дека краткорочната корист за поединците создава долгорочна штета за целиот систем. Државата губи милиони евра годишно од неплатени придонеси и даноци, пензискиот фонд останува со помалку средства, а работниците, кога ќе дојде моментот на пензионирање или боледување… тогаш се соочуваат со реалноста на својата „пријавена“ плата.
Синдикалците потсетуваат дека проблемот не може да се реши само со казни и инспекции.
„Потребна е комбинација од мерки – намалување на дел од давачките, поголема заштита на работниците и поефикасни контроли“, вели еден синдикален претставник. „Во спротивно, ова ќе продолжи да функционира како паралелен систем“.
И додека статистиката зборува за десетици илјади работници кои добиваат пари во плик, реалната бројка, велат некои експерти, можеби е и поголема. Затоа што ваквите договори, по правило, ретко се запишуваат некаде. Тие се случуваат тивко – во канцеларија, во магацин, понекогаш дури и на паркинг пред фирмата… со едноставна реченица: „Еве ти го остатокот.“
И тука разговорот обично завршува. За тој месец. А потоа… пак истото.
Б.З.М.
