Пластиката одамна го замени паричникот полн со готовина. Денес е доволно едно кратко „пик“ на терминалот и сметката е платена. Нема броење банкноти, нема враќање ситни пари, нема чувство дека нешто физички си дал од рака.
И токму тука, велат финансиските аналитичари, почнува проблемот.
Трошењето со картички е лесно, речиси безболно. Враќањето на долгот, пак, знае да биде тивка и долготрајна мака.
Во последните години бројот на издадени дебитни и кредитни картички расте, како и вредноста на трансакциите.
Банкарски експерти посочуваат дека електронските плаќања стануваат доминантен начин на купување, особено во урбаните средини. Онлајн продавници, супермаркети, бензински, дури и мали дуќани во маало – сите прифаќаат картичка. Удобноста е неоспорна. Прашањето е по која цена.
Познавачи на лични финансии објаснуваат дека психологијата на плаќањето со картичка е поинаква од плаќањето во готово. Кога даваме кеш, гледаме како парите исчезнуваат од рака.
Со картичка, трошокот е бројка на екран. Апстрактна. Одложена.
„Луѓето имаат чувство дека не трошат вистински пари“, велат економистите. „А реалноста ги стигнува подоцна, кога ќе стигне изводот“.
Особено ризични се кредитните картички со одложено плаќање и можност за минимална месечна уплата. Банкарски советници предупредуваат дека плаќањето само на минималниот износ го пролонгира долгот со месеци, понекогаш и години. Камата тивко си тече. А чувството дека „не е страшно“ останува сè додека износот не стане тежок за носење.
Во услови на растечки трошоци за живот, картичките често се користат како алатка за преживување, а не за луксуз.
Аналитичари посочуваат дека дел од граѓаните ги покриваат основните трошоци со кредитни линии, очекувајќи дека следниот месец ќе биде полесно.
Но платите не растат со исто темпо како цените. Разликата се пополнува со задолжување. И така, кругот се врти.
Експерти за финансиска писменост нагласуваат дека проблемот не е во самата картичка, туку во односот кон неа. Картичката е инструмент. Ако се користи дисциплинирано, може да донесе бенефити: одложено плаќање без камата во грејс период, поени, попусти, поголема безбедност од носење готовина. Но ако се користи како продолжение на платата, тогаш станува замка.
Посебна грижа, велат познавачи на пазарот, претставува растот на импулсивните купувања преку интернет. Со неколку кликања се нарачува производ кој можеби и не бил неопходен. Нема физички контакт со парите, нема пауза за размислување. Само потврда и порака дека нарачката е успешна. Дури потоа доаѓа моментот на пресметка.
Финансиски советници препорачуваат едноставни правила: секогаш да се знае лимитот, да се плаќа целосниот износ кога е можно, да не се користи кредит за тековни потреби ако нема сигурен план за враќање. Звучи логично. Но во пракса, признаваат и самите експерти, дисциплината е најтешкиот дел.
Има и друга страна на приказната. Дигитализацијата е неминовна. Банкарскиот сектор инвестира во нови технологии, бесконтактни плаќања, мобилни паричници. Младите генерации ретко носат кеш. За нив картичката, па и телефонот, се природен продолжеток на џебот. Прашањето не е дали ќе плаќаме со картички, туку како ќе управуваме со сопствените навики.
На крајот на краиштата, приказната е едноставна, а сепак сложена. Лесно е да се помине картичката низ терминал. Потешко е да се помине месецот без да се почувствува тежината на изводот.
Еден експерт за потрошувачко однесување вели дека вистинската финансиска зрелост почнува тогаш кога човек ќе сфати дека секое „пик“ денес е обврска утре.
И дека слободата на трошење без планирање… всушност и не е слобода.
Б.З.М.
