Авионските билети по цени пониски од автобуски повратен билет до Централна Европа – до пред неколку години тоа звучеше како лоша шега меѓу превозниците.
Денес е сурова реалност што ја чувствуваат на своја кожа. Меѓународниот автобуски превоз, некогаш сигурен извор на приходи и стабилен бизнис за десетици компании, влегува во тивка, но длабока криза.
Автобуските станици се поретки, чекалните празни, а линиите што со децении ги поврзуваа македонските градови со Виена, Минхен, Цирих или Милано сега се редуцирани или целосно укинати.
Превозниците велат дека бројот на патници опаѓа од година во година, но последниот период падот е драматичен.
„Кога ќе ви понудат авионски билет за дваесет или триесет евра, а патувањето трае два часа, тешко е да го убедите човекот да седи во автобус дваесет часа“, вели еден од долгогодишните превозници, со глас во кој се меша и резигнација и неверување.
Пазарот се смени побрзо отколку што индустријата можеше да се прилагоди.
Евтините авио-компании отворија директни линии од Скопје кон неколку европски метрополи, а дел од патниците кои порано беа редовни клиенти на автобусите – работници, студенти, сезонци, едноставно го сменија превозното средство. Не од луксуз, туку од пресметка. Времето стана поскапо од парите.
Експерти за транспорт објаснуваат дека автобускиот сектор влегува во судир со нова логика на мобилност.
„Авионскиот превоз повеќе не е симбол на елитизам. Со субвенционирани линии и агресивни промоции, тој стана масовен. Автобусите останаа без најпрофитабилниот дел од патниците“, анализира еден универзитетски професор од областа на сообраќајот.
Според него, дополнителен проблем е што трошоците на автобускиот превоз – гориво, патарини, одржување, возачи – континуирано растат, а цените на билетите тешко можат да се зголемат без да се оттурнат и оние малку преостанати патници.
Од друга страна, превозниците укажуваат и на нелојална конкуренција и сива економија.
Нерегистрирани комби-превози, кои функционираат преку социјални мрежи и затворени групи, дополнително го разјадуваат пазарот.
„Ние плаќаме лиценци, даноци, осигурувања. Некој друг тргнува со комбе и зема патници од пред зграда. Како да опстанете во такви услови?“, прашува еден од сопствениците на компанија што со години одржувала линија кон Германија, а сега размислува да ја укине.
Патниците, пак, имаат своја перспектива. За дел од нив автобусот и натаму останува пофлексибилен – без строги правила за багаж, без долги процедури на аеродром.
Но, дури и тие признаваат дека ако разликата во цена е минимална, изборот е јасен.
„Не е исто да патуваш цела ноќ свиткан на седиште и да пристигнеш изморен, или да слеташ за два часа“, коментира млад студент кој редовно патува во странство.
Познавачи на состојбите предупредуваат дека доколку државата не понуди некаква стратегија или поддршка, дел од компаниите ќе згаснат. А тоа не значи само затворени канцеларии, туку и изгубени работни места, празни перони, нарушена поврзаност со помалите градови.
Авионите летаат од главниот град. Автобусите, сепак, стигнуваат и до најоддалеченото место. Барем досега стигнуваа.
Секторот сега е на раскрсница. Некои размислуваат за модернизација на возниот парк, подобри услови, онлајн резервации, нови рути. Други, искрено, само се надеваат дека пазарот ќе се стабилизира. Но надежта ретко плаќа рати за нов автобус.
И додека авионите полетуваат полни со патници, на дел од меѓународните перони владее чудна тишина. Онаа што не доаѓа од недостиг на интерес за патување, туку од промена на навиките. Тивка трансформација што ги остави автобусите, барем засега, паркирани.
И со прашање што виси во воздухот: дали ова е привремена турбуленција или почеток на подолга, подлабока криза…
Б.З.М.
