Нивите се тивки. Не затоа што е зима или суша, туку затоа што сè помалку луѓе остануваат на нив. Во многу села, земјата стои необработена, а тревата полека го освојува просторот каде што некогаш се садеше пипер, домат, кромид.
Старите заминуваат, младите не се враќаат. А храната што ја купуваме, велат упатените, сè почесто доаѓа од илјадници километри далеку.
Аналитичари кои го следат земјоделскиот сектор предупредуваат дека Македонија веќе години наназад го губи чекорот во домашното производство на храна.
Површините под обработка се намалуваат, сточниот фонд опаѓа, а зависноста од увоз расте.
„Не станува збор само за економија, туку за стратегија на опстанок“, велат познавачи на состојбите.
Кога една земја не произведува доволно храна за себе, таа станува ранлива. Денес тоа можеби не се чувствува драматично. Утре… кој знае.
Паралелно со тоа, во фрижидерите сè почесто завршуваат производи со долг рок на траење, шарени пакувања и ситно испишани декларации.
Свежото овошје и зеленчук не се секогаш достапни по цена што просечно семејство може лесно да ја прифати.
Експерти по исхрана укажуваат дека промената на навиките не е само прашање на вкус, туку и на пристап.
„Кога домашното производство опаѓа, изборот се сведува на индустриски преработена храна“, велат тие. А таму, додаваат, нутритивната вредност често е компромитирана.
Во руралните средини ситуацијата има и друга димензија. Земјоделството сè потешко обезбедува пристоен приход. Трошоците за гориво, ѓубрива, механизација и работна сила растат, а откупните цени не секогаш го следат тој тренд.
Економски аналитичари посочуваат дека без системска поддршка и долгорочна аграрна политика, малите производители немаат мотив да продолжат.
„Млад човек тешко се одлучува да остане на нива ако гледа дека неговиот труд не носи сигурност“, велат тие.
Во исто време, здравствените статистики покажуваат раст на хронични заболувања поврзани со исхраната.
Лекари предупредуваат дека квалитетот на храната директно влијае врз јавното здравје. Повеќе шеќери, повеќе адитиви, повеќе сол. Помалку свежина, помалку сезонска храна. Помалку врска со земјата од која доаѓа оброкот.
„Ова е тивка трансформација на начинот на живот“, коментираат стручњаци. Не се случува одеднаш, туку постепено, речиси незабележливо.
Познавачи на пазарните движења додаваат дека глобалните кризи дополнително ја усложнуваат сликата. Кога синџирите на снабдување се прекинуваат, кога цените на светските берзи скокаат, земјите што зависат од увоз ја плаќаат цената.
Тогаш станува јасно колку е важно да се има домашно производство. Но тогаш веќе е доцна да се оживеат нивите што со години биле празни.
Проблемот не е само економски, ниту само здравствен. Тој е и културолошки. Земјоделството во Македонија отсекогаш било повеќе од професија. Било начин на живот, идентитет, семејна традиција.
Денес, во многу семејства, таа традиција прекинува. Синовите и ќерките заминуваат во градовите или во странство. Нивите остануваат зад нив, како нем сведок на една промена што никој не ја прогласил, но сите ја чувствуваат.
Прашањето е дали оваа насока е неизбежна. Дел од експертите сметаат дека со соодветни субвенции, едукација, модернизација и поврзување на производителите со пазарите, трендот може да се ублажи.
Други се поскептични и велат дека без суштинска промена во пристапот, ќе продолжиме да увезуваме сè повеќе, а да произведуваме сè помалку. И дека тогаш ќе зборуваме за здравата храна како за нешто што некогаш сме го имале, а не сме знаеле да го зачуваме.
Нивите не исчезнуваат преку ноќ. Тие чекаат. Чекаат раце, чекаат вложување, чекаат визија. Во меѓувреме, фрижидерите се полнат. Но прашањето не е дали се полни, туку со што.
И колку тоа што го јадеме навистина нè храни, а колку само нè заситува. И можеби тука е суштината… во тишината меѓу празната нива и полниот маркет.
Б.З.М.
