Печалбарството одамна не е само економска категорија, туку животна стратегија што трае со децении. Илјадници семејства од Македонија ја градеа својата егзистенција надвор од границите, со идејата дека таму ќе заработат доволно за тука да живеат достоинствено.
Но прашањето што сè почесто се поставува, тивко, понекогаш дури и со непријатност, е едноставно: каде ќе ја поминат староста? Дома, во куќата што ја граделе со години, или во земјата каде што ги поминале најдобрите работни години?
Според податоци од институциите, значителен дел од македонските иселеници работат во Германија, Швајцарија, Италија, Австрија и скандинавските земји. Дел од нив веќе влегуваат во години кога прашањето за пензија не е далечна иднина, туку реалност.
Аналитичари посочуваат дека одлуката каде ќе се живее по пензионирањето зависи од повеќе фактори: висината на странската пензија, здравствениот систем, семејните врски и чувството на припадност.
„Емоцијата често вели врати се, но математиката знае да биде немилосрдна“, објаснуваат економски познавачи.
Во пракса, дилемата не е толку романтична колку што звучи. Странските пензии, особено во западноевропските земји, се повисоки од просечната македонска пензија, но трошоците за живот таму се значително поголеми.
Некои печалбари пресметуваат дека со германска или швајцарска пензија во Македонија би живееле покомотно.
Други, пак, стравуваат од здравствени услуги, од административни лавиринти, од тоа дали ќе можат да ги користат правата што ги стекнале надвор.
„Не е исто да одиш на лекар таму и тука, не е исто чувството на сигурност“, велат експерти за социјална политика.
Постојат и формални договори за социјално осигурување меѓу Македонија и повеќе европски држави, кои овозможуваат признавање на работниот стаж.
Но административната постапка знае да биде сложена, а луѓето во години немаат трпение за долги процедури.
Некои од нив велат дека не сакаат староста да ја минуваат по шалтери.
Покрај финансискиот аспект, тука е и прашањето на семејството. Многу деца на печалбарите веќе се интегрирани во земјите каде што родителите работеле.
Имаат свои кариери, сопствени домови, внуци што зборуваат друг јазик. Враќањето во Македонија за родителите понекогаш значи оддалечување од најблиските.
„Староста без внуците е половина старост“, велат социолози кои ја следат дијаспората.
Но истовремено, за некои повозрасни иселеници, враќањето дома значи повторно поврзување со корените, со соседите, со мирисот на двориштето што никогаш не го заборавиле.
Постојат и такви кои избираат компромис. Дел од годината ја минуваат во Македонија, дел во странство. Летата дома, зимите таму. Или обратно. Живот на две адреси, со два здравствени картони, две банкарски сметки и постојано чувство дека си и тука и таму, а всушност… никаде целосно.
Експерти за миграции оценуваат дека ваквиот модел станува сè почест, особено кај оние што имаат стабилни примања и двојни права.
Во разговори со луѓе од дијаспората, често се слуша и една друга нијанса, помалку изговорена, но присутна. Стравот од осаменост. Од тоа да се вратиш во празна куќа, во село каде што половина соседи веќе не се тука.
Од тоа да останеш во странство каде што, и по триесет години, сè уште те гледаат како странец.
„Не сакам да умрам далеку“, велат некои. Други одговараат дека далеку е таму каде што нема кој да ти ја отвори вратата.
Економисти предупредуваат дека ова прашање ќе стане уште поактуелно во наредната деценија, кога првата голема генерација современи печалбари ќе влезе во пензија.
Одлуките што ќе ги донесат нема да бидат само лични, туку ќе имаат и пошироки економски последици.
Повратокот на пензионери со странски примања може да значи дополнителна потрошувачка во локалните средини, но и зголемен притисок врз здравствениот систем. Останувањето во странство, пак, значи постепено слабеење на врската со татковината.
На крајот, изборот ретко е чисто рационален. Тој е мешавина од бројки, спомени, стравови и надежи. Некои веќе знаат каде ќе ја дочекаат пензијата.
Други одолговлекуваат со одлуката, како да може да се одложи и самата старост. А времето, сепак, си тече.
И додека куќите во Македонија чекаат да се наполнат со живот, становите во Европа чекаат да станат дом до последниот здив.
Б.З.М.
