Во големите трговски ланци светлата никогаш не се гасат. Климатизацијата работи, рафтовите се полни, музиката тивко тече, а зад таа уредна слика стојат луѓе што со години ја носат истата тежина.
Зад касите, во магацините, меѓу палетите и ценовниците, се создаде една тивка категорија работници за кои сè почесто се користи тешка, но сè помалку спорна формулација: модерни робови.
Работното време формално постои, но реално се растегнува. Осум часа на хартија, десет или дванаесет во пракса. Недела како работен ден, празници без празнично чувство, смени што се менуваат преку ноќ, буквално.
Еден вработен во трговијата, со години во системот, вели дека најтешко не е физичкиот напор, туку чувството дека си постојано на располагање. Ако не се јавиш, следниот пат може и да не те стават на распоред. Ако се побуниш, има кој чека.
Платите ретко ја следат реалноста. Минималец или малку над него, со бонуси што постојат само ако се исполнат невозможни таргети. Аналитичарите укажуваат дека трговијата стана сектор со највисок степен на исцрпеност на работната сила.
Луѓето влегуваат млади, излегуваат истрошени, ако воопшто излезат. Флуктуацијата е огромна, но системот не трпи пауза. Нови вработени доаѓаат, старите си одат, механизмот продолжува да врти.
Експертите за трудови односи посочуваат дека проблемот не е само во газдите, туку и во слабата контрола. Инспекциите се најчесто најавени, казните симболични, а законите доволно флексибилни за да можат да се толкуваат.
На хартија сè е чисто. Во реалноста, прекувремената работа често не постои, слободните денови се ротираат така што никогаш не се чувствуваат како одмор, а боледувањето се доживува како личен грев.
Познавачите на пазарот на труд велат дека трговијата во Македонија функционира на принципот на страв и навика. Страв дека ќе ја изгубиш работата, навика да молчиш.
Многумина остануваат затоа што немаат алтернатива. Во помалите градови изборот е уште потесен, па трговскиот ланец станува единствена сигурност, колку и да е сурова.
Една вработена, со години зад каса, раскажува дека најмногу ја боли моментот кога клиентите ја гледаат како дел од машината, а не како човек.
Насмевката е задолжителна, дури и кога нозете откажуваат, дури и кога некој без причина ќе се истури со навреди. И тогаш се прашуваш, вели таа, дали ова е работа или нешто друго…
Економските аналитичари предупредуваат дека ваквиот модел не е одржлив. Краткорочно носи профит, долгорочно создава хронично незадоволство и масовно согорување. Трговијата не е само каса и рафтови, туку луѓе. Ако тие луѓе се третираат како потрошен материјал, последиците не се само лични, туку и општествени.
Во Македонија, модерното ропство нема синџири и камшици. Има распоред на смена, порака во последен момент и плата што не стигнува до крајот на месецот.
Има чувство дека си заменлив, секогаш. И додека купувачите брзаат кон излезот со полни кеси, некаде зад касата останува прашањето што ретко кој го поставува на глас. До кога вака… и зошто баш тие.
Б.З.М.
