Во земја која со децении се фалеше дека може да се прехрани сама, денес сè почесто на пазарите и рафтовите се слушаат туѓи јазици.
Јаболка од Полска, домати од Турција, кромид од Холандија, месо од којзнае каде.
Домашното производство не исчезна преку ноќ, туку полека, тивко, речиси незабележливо, како кога нешто ти се лизга од рака, а ти дури подоцна сфаќаш дека веќе го нема.
Земјоделието со години формално е прогласувано за стратешка гранка, но во пракса остана оставено само на себе.
Производителите зборуваат за сè повисоки трошоци, за нафта, семиња, ѓубрива, работна сила, а откупните цени или доцнат, или не ги покриваат ни основните вложувања.
„Не е проблем што ние не знаеме да произведуваме, проблем е што не знаеме како да преживееме од тоа“, вели еден искусен земјоделец.
Познавачите на состојбите велат дека клучниот удар врз домашното производство не дошол од конкуренцијата, туку од системската негрижа.
Земјоделската политика со години се менуваше без јасна визија, субвенциите често беа доцни, нерамномерни или недоволно насочени, а младите одамна престанаа да гледаат иднина во нивите и шталите.
Кога селото старее, а младите заминуваат, производството природно се намалува. Не затоа што нема земја, туку затоа што нема луѓе.
Паралелно со тоа, увозот стануваше сè полесен. Отворен пазар, либерални трговски договори, поевтина масовна храна од странство.
Трговците, логично, се ориентираат кон пониска цена и сигурна испорака. Домашниот производ, поскап и непредвидлив, останува на маргините.
Експертите предупредуваат дека ова е класичен пример на краткорочна логика која долгорочно скапо се плаќа. Кога една држава ќе се навикне да увезува сè, од храна до суровини, таа ја губи контролата врз сопствената безбедност.
Има и друг, помалку видлив проблем. Недостигот од преработувачка индустрија. Голем дел од домашните производи се продаваат сурови, без додадена вредност. Јаболкото се продава евтино, сокот се увезува скапо.
Млекото се истура, сирењето доаѓа од странство. Аналитичарите велат дека тука е изгубена цела една деценија во која можело да се инвестира во мали фабрики, локални брендови, стабилни синџири од нива до трпеза. Наместо тоа, се увезува готово, а дома се брои загубата.
Граѓаните, пак, најчесто ја гледаат само крајната слика. Цената на каса. И кога платата е тенка, патриотизмот завршува таму каде што почнува паричникот.
Но и тука има замка. Познавачите предупредуваат дека увозната храна не е секогаш поевтина по суштина, туку по моментална околност. Денес е пониска, утре може да биде недостапна. Пазарите знаат да се затвораат брзо, кризите уште побрзо.
Прашањето каде исчезна домашното производство, всушност, нема едноставен одговор.
Не исчезна, туку се повлече, притиснато од политики без континуитет, од пазар без заштита и од општество кое предолго го земаше здраво за готово фактот дека храната секогаш ќе ја има.
А тоа, како што знаеме, ретко трае засекогаш. И некаде тука, помеѓу увезениот домат и празната нива, останува чувството дека нешто сме пропуштиле да направиме на време…
Б.З.М.
