Колку реално штеди државата, а колку граѓаните? Тоа прашање последниве години постојано се провлекува низ јавните политики, буџетските ребаланси и секојдневните разговори на луѓето што стојат пред каса и прават ментална математика.
На хартија, државата штеди. Во пракса, сликата е многу покомплицирана, а понекогаш и непријатна.
Фискалната дисциплина обично се презентира како нужност. Ограничување на трошоци, замрзнати или скромно коригирани плати во јавниот сектор, одложени капитални инвестиции, кратења кај субвенции и внимателно темпирани социјални трансфери.
Сè тоа, велат познавачите, е начин да се стабилизира буџетот и да се задржи довербата кај меѓународните финансиски институции.
И навистина, бројките често покажуваат помал дефицит, подобра наплата на приходи, па дури и симболично намалување на јавниот долг. Само што бројките не живеат во продавница, ниту плаќаат сметки.
Од другата страна се граѓаните. Тие штедат не затоа што сакаат, туку затоа што мораат. Штедењето не е стратегија, туку реакција. Помалку купување, одложување на поправки, откажување од планови, кратење на ситни задоволства кои порано не ни се сметале за луксуз.
Експертите предупредуваат дека оваа „тивка штедливост“ не се гледа во статистиките, но се чувствува во животниот стандард. Кога платата номинално расте, а трошоците растат побрзо, штедењето станува само друг збор за преживување.
Интересно е што државната штедливост често се префрла како товар врз домаќинствата.
Кога се кратат капитални проекти, се губат работни места или се одложуваат инвестиции што требало да донесат локален развој.
Кога се рационализираат социјалните програми, дел од луѓето остануваат без поддршка токму во моментот кога најмногу им треба.
„Државата може да покаже фискална дисциплина, но ако тоа значи дека граѓаните ќе ја плаќаат цената со понизок квалитет на живот, тогаш прашањето е кој навистина штеди, а кој само затега ремен“, велат аналитичари.
Има и уште една нијанса што често се игнорира. Кога државата штеди преку намалени јавни трошоци, таа индиректно штеди и на сметка на економската активност.
Помала потрошувачка значи помал промет, помал ДДВ, помалку приходи за буџетот на долг рок. Тоа е круг кој тешко се прекинува.
Познавачи на економските текови укажуваат дека вистинското штедење не треба да биде механичко кратење, туку паметно пренасочување – инвестиции што создаваат вредност, а не само бројки што убаво изгледаат во извештај.
Граѓаните, пак, ја немаат таа слобода. Нивното штедење е секојдневно, лично и често болно. Тие не можат да го „ребалансираат“ домашниот буџет со нови приходи преку даноци или задолжување.
Ако нешто се скрати, тоа директно значи помалку храна, помалку греење, помалку сигурност. И тука се создава јазот – државата штеди на системско ниво, граѓаните штедат на егзистенцијално ниво.
На крајот, останува прашањето дали оваа рамнотежа е одржлива. Држава што штеди премногу може да ја изгуби довербата на сопствените граѓани, а граѓани што штедат премногу долго можат да ја изгубат надежта дека утре ќе биде подобро.
Б.З.М.
